Orden

Orden (lotinça ordo — «qator», «daraja», «tartib») — davlat, monarx yoki taşkilot tomonidan alohida xizmatlar uçun beriladigan faxriy mukofot va uning nişoni. ÖzME bu sözning yana ikki ma'nosini qayd etadi: örta asrlarda Ğarbiy Yevropada tuzilgan ritsarlarning harbiy-rohiblik birlaşmalari hamda ayrim maxfiy jamiyatlarning nomi (masalan, masonlar ordeni). Ammo bugungi kunda bu söz asosan mukofot ma'nosida işlatiladi.12

ÖzME va Rusça Vikipediyaga köra, orden mukofot sifatida ritsarlik tarixi bilan boğliq holda paydo bölgan. Salib yurişlari davrida rohib-ritsarlar umumiy qasam va maqsad bilan boğlangan birlaşmalar — ordenlarga uyuşgan. ÖzME'ga köra, ritsarlar alohida kiyim kiyib, böyniga qimmatbaho metalldan yasalgan xoç taqib yurgan; bu ularning qaysi ordenga mansubligini bildirgan. «Falon orden kavaleri», ya'ni a'zosi degan ibora şundan qolgan.

Rusça Vikipediyaga köra, keyinroq mustaqil harbiy kuç bölmagan, faqat monarxga yaqinlik va xizmatlarning e'tirofi belgisi sifatidagi saroy ordenlari paydo bölgan. Örta asrlarda orden bilan mukofotlanmagan, unga qabul qilingan yoki bağişlangan; a'zolar soni köpinça çeklangani obröni oşirgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Angliyaning Boğiç ordeni (1348), Oltin jun ordeni (1430) va Daniyaning Fil ordeni (1693) öşa davrdan qolgan va hozir ham eng yuqori mukofotlar qatorida turadi. ÖzME Fransiyaning Muqaddas ruh ordeni (1579) va Angliyaning Hammom ordenini ham tilga oladi.

Rusça Vikipediyaga köra, ordenlar ritsarlikdan kelib çiqqani uçun uzoq vaqt faqat zodagonlarga berilgan. 1802-yilda Napoleon I Faxriy legion ordenini ta'sis etgan; u ijtimoiy kelib çiqişdan qat'i nazar, jangdagi jasorat yoki uzoq yillik namunali xizmat uçun beriladigan bölgan. Bu orden hozir ham Fransiyaning oliy mukofoti bölib, boşqa köp mamlakatlar mukofotlari uçun namuna vazifasini ötagan.

ÖzME'ga köra, Turkiya, Eron va arab davlatlarida hukmdorlar katta xizmat körsatgan kişilarni böyinga taqiladigan yarim oy şaklidagi nişonlar bilan taqdirlagan; marosimlar asosan diniy va milliy bayramlarda ötkazilgan. Rossiyadagi birinçi orden — Andrey Pervozvanniy ordenini 1698-yilda Pyotr I ta'sis etgan. 1917-yildan keyin podşo ordenlari bekor qilingan, söng sovet hukumati öz mukofotlar tizimini yaratgan: birinçi sovet ordeni — Qizil Bayroq ordeni 1918-yilda joriy etilgan, Lenin ordeni esa SSSRning oliy ordeni hisoblangan.

ÖzME'ga köra, SSSR tarqalgandan söng Özbekiston mustaqil davlatlar orasida birinçilardan bölib öz orden va medallarini ta'sis etgan, ularni, şuningdek esdalik va kolleksiya tangalarini mamlakatning özida tayyorlaşni yölga qöygan.

Inglizça Vikipediyaga köra, dunyodagi davlatlarning 96 foizi öz fuqarolarini, diplomatik vosita sifatida esa xorijliklarni ham ordenlar bilan taqdirlaydi; 133 davlatda ordenlardan foydalaniş konstitutsiyada belgilangan. Ordenlar köpinça bir neça darajaga bölinadi va maxsus nişon, lenta, yulduz yoki zanjir bilan birga beriladi. Mukofot nişonlarini örganadigan fan faleristika deb ataladi.