Organogen toğ jinslari

Organogen toğ jinslari (yunonça «organon» — «organ, qurol» va «genesis» — «kelib çiqiş»), biogen toğ jinslari — organizmlarning qoldiqlaridan yoki ularning hayot faoliyati natijasida hosil bölgan minerallardan tuzilgan çökindi toğ jinslari. Rusça Vikipediyaga köra, ular Dunyo okeani tubining katta maydonlarini qoplaydi, hozirgi kontinental — köl, daryo va botqoq yotqiziqlarida ham uçraydi. Jinsning asosiy qismi şaklini saqlagan çiğanoq va skeletlardan iborat bölsa, uning tuzilişi organogen (biomorf), skelet bölaklaridan tuzilgan bölsa — detrit tuzilişi deyiladi.1

ÖzME'ga köra, organogen jinslar kimyoviy tarkibiga köra karbonatli, kremniyli va fosfatli jinslarga, şuningdek, kömirlarga bölinadi. Neft va qattiq bitumlar alohida guruhni taşkil etadi; ularni hosil qilgan asosiy material — fitoplankton. Rusça Vikipediya yonuvçi organogen jinslarni kaustobiolitlar deb ataydi va ayrim sulfidli, temirli va fosfatli rudalar ham tirik organizmlar iştirokida hosil bölişi mumkinligini qayd etadi.

Karbonatli jinslar foraminiferalar, marjonlar, mşankalar, braxiopodalar, mollyuskalar va boşqa organizmlarning çiğanoqlari hamda suvötlardan tuzilgan; ularga ohaktoş va bör kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, organogen ohaktoşlar tarkibida ustun bölgan organizmlar nomi bilan ataladi: marjonli, mşankali, braxiopodali, nummulitli ohaktoşlar va hokazo. Butun yoki deyarli butun çiğanoqlardan tuzilgan ohaktoş çiğanoqtoş deb ataladi. Bör esa asosan dengiz planktonidagi kokkolitofor suvötlarining kalsitli qoldiqlaridan iborat oq jins.

Kremniyli jinslar kremnezyomdan skelet quradigan organizmlar — bulutlar, diatom suvötlari va radiolyariyalar qoldiqlaridan hosil böladi; ularga diatomit, spongolit va radiolyarit kiradi. Rusça Vikipediyaga köra, diatomit — juda yengil, ğovak, oq, oç kulrang yoki sarğiş jins.

Fosfatli jinslar kam uçraydi; ÖzME'ga köra, ular turli davrlarda töplangan braxiopoda çiğanoqlari va guanodan hosil bölgan. Kömirli jinslar guruhiga turli sifatli kömir va yonuvçi slanetslar kiradi, ularning Yer pöstidagi umumiy hajmi karbonatli jinslarga qaraganda ança kam.

ÖzME'ga köra, organogen jinslar qatlamlarining qalinligi 5—10 sm dan bir neça yuz metrgaça boradi. Rangi tarkibiga qarab har xil, köpinça oç kulrang va oq. Bunday jinslar paleozoy, mezozoy va kaynozoy davrlari çökindilari orasida uçraydi. Özbekistonda ular qörğoşin, rux, ohaktoş, kömir, neft va gaz konlarida mavjud.