Abdullaxon II

Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32–34-b. — ziyouz.com

Abdullaxon II (tölik ismi: Abdulla ibn Iskandarxon ibn Jonibek sulton ibn Xoja Muhammad ibn Abulxayrxon) (1534; Miyonkol, Ofarinkent qişloği — 1598.8.2, Samarqand, Buxoro yaqinidagi Bahouddin majmuasiga dafn etilgan) — özbek davlatçiligi tizimidagi Buxoro xonligining şayboniylar sulolasidan çiqkan eng yirik hukmdori (1583—98), davlat arbobi, sarkarda, ilm-fan, ma'rifat, madaniyat homiysi. Bobosi Jonibek sulton (vafoti 1528Ğ29) Karmana va Miyonkol hokimi (1512Ğ13 y.dan) bölgan. Otasi Iskandar sulton öğli tuğilgan paytda Ofarinkentni, keyinçalik, aftidan aka-ukalaridan biri vafot etgaç, Karmanani boşqargan. A. II Şayboniyxon vafotidan keyin parçalanib ketgan mamlakat hududini kanta birlaştiriş, markaziy davlat hokimiyatini mustahkamlaş uçun yoşlik çoğidan qattiq kuraş olib borgan. Toşkent hokimi Navröz Ahmadxon (Baroqxon) b-n Koson yonida (1548). Möğuliston xoni Abdurraşidxon va şayboniylardan Döstum sultonlar köşiniga karşi Forob yonida (1554) jang qilgan. Yoş Abdulla sulton özining hukmdor sifatidagi butun ğayratşijoatini 1551 y. Karmanada namoyiş etgan; viloyatga Toşkentdan Navröz Ahmadxon va Samarqanddan Abdullatifxon hujum qilganlar, Iskandar sulton Amudaryo ortiga koçgan. Abdulla sulton otasi vazifasini öz zimmasiga olib bu hujumni muvaffaqiyatli qaytargan. Keyingi yillarda (1552—56) öz mulkini ğarbga — Buxoro tomonga va jan.-şarq — Qarşi va Şahrisabz tomonga kengaytirişga intilgan. Bu sa'yharakat dastlab vaffaqiyatsiz çiqqan, hatto 1556 yili ota meros mulkini taşlab Maymanaga qoçişga majbur bölgan. U amakisi, Balx hokimi Pirmuhammaddan harbiy yordam olib va piri Jöybor xojalaridan Xoja Muhammad Islom kömagida Navröz Ahmadxon, keyinçalik uniig öğillari Darveşxon va Bobo sultonlarga qarşi uzoq muddat kuraş olib borgan. Navröz Ahmadxon vafot etgaç (1556), darhol Karmana va Şahrisabzda öz hukmronligini tiklaydi, 1557 i. mayda Buxoroni qölga kiritadi va uni öz poytaxtiga aylantiradi. 1561 y. otasini davlat boşliği—xon deb e'lon qilib, uning nomidan mamlakatni özi boşqara boşlaydi. Markaziy xokimiyatga böysunişdan boş tortgan şayboniy sultonlar b-n kuraşib Balx (1574), Samarqand (1578), Toşkent, Sayram, Turkiston (1583) va Farğona (1583) ni egallaydi. 1582 y. Daştga yuriş qilib Uluğtopga qadar borgan. 1583 y. otasi Iskandarxon vafot etgaç, mamlakatni uz nomidan boşqara boşlaydi. Markaziy hokimiyatga qarşi kötarilgan Maymana va Garçiston (1583), şuningdek Badaxşon (1585) dagi ğalayon, tartibsizliklarni bostirgan. Xorazmga ikki marta yuriş (1594 va 1596) qilib, u yerda markaziy hokimiyat hukmronligi qayta tiklagan. A. II mamlakat hududi yaxlitligini tiklaş yölida qöşni xorijiy davlatlar b-n ham kuraş olib borgan. Mas, Turkiya Movarounnahrda öz ta'sirini kuçaytiriş niyatida A. II ga qarşi kuraşda Bobo sultonga yordam bergan. Bobo sulton turk askarlari yordamida Nasaf yonida A.II ga qarşi jang qilgan. A.II safaviylar b-n Xuroson, Gilon uçun kuraşib ularni öz tasarrufiga kiritgan. Şarqiy Turkistonga qilingan yurişda Qaşqar va Yorkend viloyatlarini olgan. Boburiylar ham Badaxşon, Şim. Afğoniston va Xuroson uçun A.II ga qarşi kuraşganlar. A.II bunga qarşi Sind (1583), Kaşmir (1586)ni egallab, davlatning jan. çegaralarini mustahkamlagan.

A.II davrida mamlakat hududi Qaşqardan Orol va Kaspiy dengizlari sohillarigaça, Turkiston va Sayramdan Xurosonning şarqiy qismigaça bölgan yerlardan iborat edi. A.II hayotining sönggi yillarida öğli Abdulmömin (q. Abdulmöminxon) b-n çiqişmay qolgan. Abdulmömin 1582 y. kuzidan Balxni otasi nomidan boşqarayotgan edi. Iskandarxon davrida A.II haqiqiy, amaldagi hukmdor bölgani kabi, Abdulmömin ham keksaygan otasiga nisbatan şunday mavqeni egallamoqçi bölgan. Faqat ulamolarning aralaşuvi tufayligina otabola örtasida oçiq uruş harakatlari boşlanmagan va Abdulmömin otasiga böyin egişga majbur bölgan. Ular örtasidagi munosabatlar keskinlaşganidan xabar topgan qozoq xonlaridan Tavakkalxon Toşkent viloyati va Toşkent—Samarqand oraliğidagi yerlarga bostirib kirib, unga qarşi yuborilgan qöşinni yenggan. Unga qarşi safarga otlangan A.II Samarqandga yetganda vafot etgan.

A.II faol taşki siyosat olib borgan. Bu davrda şayboniylar Eron, Hindiston, Turkiya, Xitoy, Rossiya va b. mamlakatlar b-n keng diplomatik, iqtisodiy, savdo aloqalari olib borganlar. Mas, A.II elçilari 1583 y. Moskvadan öq dori, ov quşlari, mato olib kelganlar. Bunday elçilik 1589, 1595 y. larda ham qaytarilgan. A.II ning mamlakat içki siyosatidagi, davlat boşqaruv tizimini mustahkamlaş, ayniqsa pul islohoti ötkaziş yölidagi faoliyati natijalari keyingi davrlarda ham saqlanib qolgan. U köplab turli inşootlar qurdirgan. Hozirgaça xalq orasida u yoki bu inşoot qurilişi Amir Temur yoki A.II ga nisbat beriladi.

A.II davrida Buxoro yaqinidagi Sumiton (Jöybor) mavzesida Jöybor xojalaridan Abu Bakr Sa'd (970/971 y. vafot etgan) mozori atrofiga Madrasa, mayejid, xonaqoh va çorboğ (1558—66), Buxoroda Madrasa (q. Abdullaxon madrasasi), hammom, Govkaşon, Fatxulla quşbegi, Mirakan, Xoja Muhammad Porso, yangi Çorsu (1569-70), tim (q. Abdullaxon timi), Karmana yaqinida Zarafşon daryosi ustiga köprik (1582) va b. qurildi. Bunday inşootlar va karvonsaroylar Samarqand, Toşkent, Balx va b. şaharlarda ham qurilgan (mas, A.II ning nufuzli amiri Qulbobo Kökaldoş şarafiga Toşkentda qurilgan Kökaldoş madrasasi va b.). Karvon yöllarida sardobalar, rabotlar, kanallar, suv omborlari (q. Abdullaxon bandi), köpriklar (mas. Surxondaryoda xalq orasida Iskandar köprigi nomi b-n maşhur bölgan Ğiştköprik va b.), çorboğlar bunyod etilgan.

A.II davrida mamlakatda şaharsozlik, adabiyot, ilm-fan taraqqiy etgan. Buxoro madaniyat, ilm-fan markaziga aylangan Hofiz Taniş Buxoripning Abdullanoma («Şarafnomayi şohiy») (1584—89), Amin Ahmad Roziyning «Haft iqlim» (1583), Mutribiyning dunyo xaritasi ilova qilingan «Tazkiroti şuaro» (taxm. 1593—95) va b. ilmiy asarlar yaratildi. Buxoroda maşhur Abdullaxon kutubxonasi taşkil qilingan. Unda maşhur xattotlar Mir Ali Hiraviy, Ahmad Husayniylar va b. kitob köçiriş b-n maşğul bölişgan. Hasanxoja Nisoriynit «Muzakkiri ahbob» asari A.II ga bağişlangan.

Bu davrda şoir, adib va ilohiyotçi olimlardan Muşfiqiy, Nizom Muammoiy, Muhammad Darviş oxund, qozi Poyonda Zominiy, mulla Amir, Muhammad Alti Zohid, tabiblardan mavlono Abdulhakim va b. yaşab ijod etgan. A.II ning özi ham iste'dodli şoir bölib, «Xon» taxallusi b-n özbek va fors tillarida şe'rlar yozgan.

Mamlakatda (Buxoro, Samarqand, Toşkent, Balx va b.da) hunarmandçilik, savdo-sotiq rivojlangan. Hunarmandlar turli ipak matolar, uy-rözğor, zargarlik buyumlari, qurol-yaroğlar va b. tayyorlardilar. Movarounnahr ustalari tayyorlagan buyumlar içki va taşqi bozorda juda xaridorgir bölgan.

Harbiy san'at taraqkiy etgan. Qöşin tarkibini nayza, qiliç, manjaniq, naftandoz va şotular b-n qurollangan otliq va piyoda qismlar taşkil qilgan. 16-a. ikkinçi yarmidan qöşin Turkiya va Rossiyadan keltirilgan pilta miltik va zambaraklar b-n qurollana boşlagan (yana q. Buxoro xonligi)

Manbalar: Hofiz Taniş Buxoriy, Abdullanoma, 1-j., T., 1999; Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993;

Ad ..Ahmedov B. A., Istoriko-geografiçeskaya literatura Sredney Azii XVI—XVIII vv. Pismenniye pamyatniki, T., 1985; Bartold V. V., Soçineniya, 11(2) t., M., 1964.

Faxriddin Hasanov.

Q.: Abdullaxon bandi, Abdullaxon madrasasi, Abdullaxon madrasasi, Abdullaxon timi, Abdulmöminxon, Buxoro xonligi, Abdulmöminxon

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

АБДУЛЛАХОН II (тўлик исми: Абдулла ибн Искандархон ибн Жонибек султон ибн Хожа Муҳаммад ибн Абулхайрхон) (1534; Миёнкол, Офаринкент қишлоғи — 1598.8.2, Самарқанд, Бухоро яқинидаги Баҳоуддин мажмуасига дафн этилган) — ўзбек давлатчилиги тизимидаги Бухоро хонлигининг шайбонийлар сулоласидан чиқкан энг йирик ҳукмдори (1583—98), давлат арбоби, саркарда, илм-фан, маърифат, маданият ҳомийси. Бобоси Жонибек султон (вафоти 1528Ғ29) Кармана ва Миёнкол ҳокими (1512Ғ13 й.дан) бўлган. Отаси Искандар султон ўғли туғилган пайтда Офаринкентни, кейинчалик, афтидан ака-укаларидан бири вафот этгач, Карманани бошқарган. А. II Шайбонийхон вафотидан кейин парчаланиб кетган мамлакат ҳудудини канта бирлаштириш, марказий давлат ҳокимиятини мустаҳкамлаш учун ёшлик чоғидан қаттиқ кураш олиб борган. Тошкент ҳокими Наврўз Аҳмадхон (Бароқхон) б-н Косон ёнида (1548). Мўғулистон хони Абдуррашидхон ва шайбонийлардан Дўстум султонлар кўшинига карши Фороб ёнида (1554) жанг қилган. Ёш Абдулла султон ўзининг ҳукмдор сифатидаги бутун ғайратшижоатини 1551 й. Карманада намойиш этган; вилоятга Тошкентдан Наврўз Аҳмадхон ва Самарқанддан Абдуллатифхон ҳужум қилганлар, Искандар султон Амударё ортига кочган. Абдулла султон отаси вазифасини ўз зиммасига олиб бу ҳужумни муваффақиятли қайтарган. Кейинги йилларда (1552—56) ўз мулкини ғарбга — Бухоро томонга ва жан.-шарқ — Қарши ва Шаҳрисабз томонга кенгайтиришга интилган. Бу саъйҳаракат дастлаб ваффақиятсиз чиққан, ҳатто 1556 йили ота мерос мулкини ташлаб Майманага қочишга мажбур бўлган. У амакиси, Балх ҳокими Пирмуҳаммаддан ҳарбий ёрдам олиб ва пири Жўйбор хожаларидан Хожа Муҳаммад Ислом кўмагида Наврўз Аҳмадхон, кейинчалик унииг ўғиллари Дарвешхон ва Бобо султонларга қарши узоқ муддат кураш олиб борган. Наврўз Аҳмадхон вафот этгач (1556), дарҳол Кармана ва Шаҳрисабзда ўз ҳукмронлигини тиклайди, 1557 и. майда Бухорони қўлга киритади ва уни ўз пойтахтига айлантиради. 1561 й. отасини давлат бошлиғи—хон деб эълон қилиб, унинг номидан мамлакатни ўзи бошқара бошлайди. Марказий хокимиятга бўйсунишдан бош тортган шайбоний султонлар б-н курашиб Балх (1574), Самарқанд (1578), Тошкент, Сайрам, Туркистон (1583) ва Фарғона (1583) ни эгаллайди. 1582 й. Даштга юриш қилиб Улуғтопга қадар борган. 1583 й. отаси Искандархон вафот этгач, мамлакатни уз номидан бошқара бошлайди. Марказий ҳокимиятга қарши кўтарилган Маймана ва Гарчистон (1583), шунингдек Бадахшон (1585) даги ғалаён, тартибсизликларни бостирган. Хоразмга икки марта юриш (1594 ва 1596) қилиб, у ерда марказий ҳокимият ҳукмронлиги қайта тиклаган. А. II мамлакат ҳудуди яхлитлигини тиклаш йўлида қўшни хорижий давлатлар б-н ҳам кураш олиб борган. Мас, Туркия Мовароуннаҳрда ўз таъсирини кучайтириш ниятида А. II га қарши курашда Бобо султонга ёрдам берган. Бобо султон турк аскарлари ёрдамида Насаф ёнида А.II га қарши жанг қилган. А.II сафавийлар б-н Хуросон, Гилон учун курашиб уларни ўз тасарруфига киритган. Шарқий Туркистонга қилинган юришда Қашқар ва Ёркенд вилоятларини олган. Бобурийлар ҳам Бадахшон, Шим. Афғонистон ва Хуросон учун А.II га қарши курашганлар. А.II бунга қарши Синд (1583), Кашмир (1586)ни эгаллаб, давлатнинг жан. чегараларини мустаҳкамлаган.

А.II даврида мамлакат ҳудуди Қашқардан Орол ва Каспий денгизлари соҳилларигача, Туркистон ва Сайрамдан Хуросоннинг шарқий қисмигача бўлган ерлардан иборат эди. А.II ҳаётининг сўнгги йилларида ўғли Абдулмўмин (қ. Абдулмўминхон) б-н чиқишмай қолган. Абдулмўмин 1582 й. кузидан Балхни отаси номидан бошқараётган эди. Искандархон даврида А.II ҳақиқий, амалдаги ҳукмдор бўлгани каби, Абдулмўмин ҳам кексайган отасига нисбатан шундай мавқени эгалламоқчи бўлган. Фақат уламоларнинг аралашуви туфайлигина отабола ўртасида очиқ уруш ҳаракатлари бошланмаган ва Абдулмўмин отасига бўйин эгишга мажбур бўлган. Улар ўртасидаги муносабатлар кескинлашганидан хабар топган қозоқ хонларидан Таваккалхон Тошкент вилояти ва Тошкент—Самарқанд оралиғидаги ерларга бостириб кириб, унга қарши юборилган қўшинни енгган. Унга қарши сафарга отланган А.II Самарқандга етганда вафот этган.

А.II фаол ташки сиёсат олиб борган. Бу даврда шайбонийлар Эрон, Ҳиндистон, Туркия, Хитой, Россия ва б. мамлакатлар б-н кенг дипломатик, иқтисодий, савдо алоқалари олиб борганлар. Мас, А.II элчилари 1583 й. Москвадан ўқ дори, ов қушлари, мато олиб келганлар. Бундай элчилик 1589, 1595 й. ларда ҳам қайтарилган. А.II нинг мамлакат ички сиёсатидаги, давлат бошқарув тизимини мустаҳкамлаш, айниқса пул ислоҳоти ўтказиш йўлидаги фаолияти натижалари кейинги даврларда ҳам сақланиб қолган. У кўплаб турли иншоотлар қурдирган. Ҳозиргача халқ орасида у ёки бу иншоот қурилиши Амир Темур ёки А.II га нисбат берилади.

А.II даврида Бухоро яқинидаги Сумитон (Жўйбор) мавзесида Жўйбор хожаларидан Абу Бакр Саъд (970/971 й. вафот этган) мозори атрофига Мадраса, маежид, хонақоҳ ва чорбоғ (1558—66), Бухорода Мадраса (қ. Абдуллахон мадрасаси), ҳаммом, Говкашон, Фатхулла қушбеги, Миракан, Хожа Муҳаммад Порсо, янги Чорсу (1569-70), тим (қ. Абдуллахон тими), Кармана яқинида Зарафшон дарёси устига кўприк (1582) ва б. қурилди. Бундай иншоотлар ва карвонсаройлар Самарқанд, Тошкент, Балх ва б. шаҳарларда ҳам қурилган (мас, А.II нинг нуфузли амири Қулбобо Кўкалдош шарафига Тошкентда қурилган Кўкалдош мадрасаси ва б.). Карвон йўлларида сардобалар, работлар, каналлар, сув омборлари (қ. Абдуллахон банди), кўприклар (мас. Сурхондарёда халқ орасида Искандар кўприги номи б-н машҳур бўлган Ғишткўприк ва б.), чорбоғлар бунёд этилган.

А.II даврида мамлакатда шаҳарсозлик, адабиёт, илм-фан тараққий этган. Бухоро маданият, илм-фан марказига айланган Ҳофиз Таниш Бухорипнинг Абдулланома («Шарафномайи шоҳий») (1584—89), Амин Аҳмад Розийнинг «Ҳафт иқлим» (1583), Мутрибийнинг дунё харитаси илова қилинган «Тазкироти шуаро» (тахм. 1593—95) ва б. илмий асарлар яратилди. Бухорода машҳур Абдуллахон кутубхонаси ташкил қилинган. Унда машҳур хаттотлар Мир Али Ҳиравий, Аҳмад Ҳусайнийлар ва б. китоб кўчириш б-н машғул бўлишган. Ҳасанхожа Нисорийнит «Музаккири аҳбоб» асари А.II га бағишланган.

Бу даврда шоир, адиб ва илоҳиётчи олимлардан Мушфиқий, Низом Муаммоий, Муҳаммад Дарвиш охунд, қози Поёнда Зоминий, мулла Амир, Муҳаммад Алти Зоҳид, табиблардан мавлоно Абдулҳаким ва б. яшаб ижод этган. А.II нинг ўзи ҳам истеъдодли шоир бўлиб, «Хон» тахаллуси б-н ўзбек ва форс тилларида шеърлар ёзган.

Мамлакатда (Бухоро, Самарқанд, Тошкент, Балх ва б.да) ҳунармандчилик, савдо-сотиқ ривожланган. Ҳунармандлар турли ипак матолар, уй-рўзғор, заргарлик буюмлари, қурол-яроғлар ва б. тайёрлардилар. Мовароуннаҳр усталари тайёрлаган буюмлар ички ва ташқи бозорда жуда харидоргир бўлган.

Ҳарбий санъат тарақкий этган. Қўшин таркибини найза, қилич, манжаниқ, нафтандоз ва шотулар б-н қуролланган отлиқ ва пиёда қисмлар ташкил қилган. 16-а. иккинчи ярмидан қўшин Туркия ва Россиядан келтирилган пилта милтик ва замбараклар б-н қуроллана бошлаган (яна қ. Бухоро хонлиги)

Манбалар: Ҳофиз Таниш Бухорий, Абдулланома, 1-ж., Т., 1999; Ҳасанхожа Нисорий, Музаккири аҳбоб, Т., 1993;

Ад ..Аҳмедов Б. А., Историко-географическая литература Средней Азии XVI—XVIII вв. Письменные памятники, Т., 1985; Бартольд В. В., Сочинения, 11(2) т., М., 1964.

Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.