Anorganik kimyo
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 535–537-b. — ziyouz.com
Anorganik kimyo (yun. an - inkor qöşimçasi va organik kimyo) — kimyoviy elementlar va ulardan hosil bölgan birikmalar haqidagi fan (faqat uglerod birikmalarini organik kimyo, uglerodning bir neça oddiy birikmalarinigina A. k. örganadi). Anorganik moddalar, xususan ogir metallar — oltin, kumuş, mis, temir, qörğoşin, simob va qalay, metallmaslardan uglerod va oltingugurt qadim zamonlardan ma'lum. Milodning boşlarida kimyo Misrda taraqqiy etib, xlorid, sulfat, nitrat kislotalar, erkin holda margimuş, surma, fosfor, şuningdek bir qança işqor va tuzlar hosil qilingan. Turkistonda ham kimyoning qadimdan mavjudligini arxeologik qazişlar natijasida topilgan moddiy-madaniy yodgorliklar tasdiklaydi. Turkistonda köpgina kimyogar olimlar yetişib çiqqan. Ulardan eng maşxurlari Abu Bakr ar-Roziy, Abu Abdulloh Muhammad ibn Yusuf al-Kotib al-Xorazmiy, Abdulhakim ibn Abdulmalik al-Kosiy, Abu Ali ibn Sino va b. (q. A-kimyo). Anorganik moddalar haqidagi ma'lumotlarni alohida örganiş ğoyasini fransuz kimyogari N. Lemeri ilgari surgan. U 1675 y.da kimyo fani örganadigan moddalarni kelib çiqişiga köra mineral moddalarga, ösimliklar va xayvonlardan hosil böladigan moddalarga bölgan edi. 19-a. oxirida fizika va b. fan soxalaridagi katta kaşfiyotlar (1869 y.da D. I. Mendeleyev davriy qonunni kaşf etişi va h.k.) A.k. taraqkiyotida muhim rol öynadi. Bu davrda davriy sistemada örin qoldirilgan elementlarning barçasi topilib, davriy sistema töldirildi va transuran elementlar kaşf etildi. A.k.da kimyoviy tekşirişning ikkinçi usuli: analiz va sintez keng qöllaniladi. 18-a. oxirida kimyoning vazifasi moddalar tarkibini aniqlaş, ya'ni ularni analiz qiliş deb xisoblangan bölsa, 19-a.ning boşida kimyogarlar yangi moddalarni sintez qilişga ham tobora köproq ahamiyat berdilar. 20-a.da anorganik sintez taraqqiyotiga eksperimental texnikaning erişgan yutuklari juda katta yordam berdi. 20-a. boşigaça Ak.ning asosiy vazifasi köproq birikmalar hosil qiliş deb hisoblangan bölsa, hozir bu fan, asosan, birikmalarning hosil bölişi va parçalanişi şaroitini, ularning fizik va kimyoviy xossalari va tuzilişini urganadi. Bu hol A.k. sohasidagi tadkiqotlarning ilmiy va amaliy ahamiyatini ğoyatda oşirib yubordi. 20-a.ning 30-y.larida adabiyotda bayon etilgan anorganik birikmalar soni 50-60 ming edi. Elementlarning kislorod b-n hosil qilgan birikmalari — gidridlar; galogen b-n hosil qilgan birikmalari — galogenidlar; oltingugurt b-n hosil qilgan birikmalari — sulfidlar; azot b-n hosil qilgan birikmalari — nitridlar; uglerod b-n hosil qilgan birikmalari — karbidlar, kislotalar, asoslar, tuzlar, kompleks birikmalar A.k.da örganiladi. A. k.ning hoz. boş vazifasi yuqori harorat va bosim, mexanik va kimyoviy ta'sirlarga çidamli bölgan, boşqa köpgina talablarga javob beradigan yangi sun'iy anorganik moddalar tayyorlaş va b.dir. Bu borada köpgina tadqiqot işlari ötkazildi. Mas, texnikaning yangi materiallar sofligiga talabi juda yuqori (yarim ötkazgiçlar va yadro energetikasi materiallarida qöşimçalar miqdori 10-6% dan oşmasligi kerak), şuningdek mustahkamlik, olovbardoşlik, agressiv muhitlarga çidamlilik (yadro energetikasi, raketa texnikasi, kimyo va quriliş ma-teriallari sanoatida) kabi xossalarga talab oşdi va yaqin vaqtlargaça metallar tarkibida turli masofalarda tartibsiz joylaşgan oksidlar bölişi nuqson deb xisoblangan bölsa, hozir angestremdan kiçik iplardan törlar yasab, hosil bölgan katakçalar içiga metallni joylaştirib qizdirib yangi tipdagi metallar oliş texnologiyasi keng joriy kilindi. Bu maqsadlar uçun faqat yuqori t-ralarga çidamli oksidlar (karbidlar, boridlar va silitsidlar) işlatiladi. Anorganik texnologiyaning qad. sohasi şişa i.ç. da ham katta yutuqlarga erişildi. Odatda şişa tarkibida kristallar paydo bulsa, şişa mahsulotlari çiqitga çiqarib yuborilardi. Ke-yinçalik şişaning butunlay mayda tarkibli kristallardan iborat yangi turlarini i.ç. yölga qöyildi. Yuqori ekspluatatsion xossalarga ega bulgan sun'iy olmosni ham sintez qilişga erişildi. Yuqoridagi tadqiqotlarda A.k.ning roli katta. U kimyo sanoatining ilmiy asosi sifatida oğir sanoatni rivojlantirişda va q.x.ni takomillaştirişda muhim ahamiyat kasb etadi (yana q. Kimyo).
Q.: Kimyo
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНОРГАНИК КИМЁ (юн. an - инкор қўшимчаси ва органик кимё) — кимёвий элементлар ва улардан ҳосил бўлган бирикмалар ҳақидаги фан (фақат углерод бирикмаларини органик кимё, углероднинг бир неча оддий бирикмаларинигина А. к. ўрганади). Анорганик моддалар, хусусан огир металлар — олтин, кумуш, мис, темир, қўрғошин, симоб ва қалай, металлмаслардан углерод ва олтингугурт қадим замонлардан маълум. Милоднинг бошларида кимё Мисрда тараққий этиб, хлорид, сульфат, нитрат кислоталар, эркин ҳолда маргимуш, сурма, фосфор, шунингдек бир қанча ишқор ва тузлар ҳосил қилинган. Туркистонда ҳам кимёнинг қадимдан мавжудлигини археологик қазишлар натижасида топилган моддий-маданий ёдгорликлар тасдиклайди. Туркистонда кўпгина кимёгар олимлар етишиб чиққан. Улардан энг машхурлари Абу Бакр ар-Розий, Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Юсуф ал-Котиб ал-Хоразмий, Абдулҳаким ибн Абдулмалик ал-Косий, Абу Али ибн Сино ва б. (қ. А-кимё). Анорганик моддалар ҳақидаги маълумотларни алоҳида ўрганиш ғоясини француз кимёгари Н. Лемери илгари сурган. У 1675 й.да кимё фани ўрганадиган моддаларни келиб чиқишига кўра минерал моддаларга, ўсимликлар ва хайвонлардан ҳосил бўладиган моддаларга бўлган эди. 19-а. охирида физика ва б. фан сохаларидаги катта кашфиётлар (1869 й.да Д. И. Менделеев даврий қонунни кашф этиши ва ҳ.к.) А.к. тарақкиётида муҳим роль ўйнади. Бу даврда даврий системада ўрин қолдирилган элементларнинг барчаси топилиб, даврий система тўлдирилди ва трансуран элементлар кашф этилди. А.к.да кимёвий текширишнинг иккинчи усули: анализ ва синтез кенг қўлланилади. 18-а. охирида кимёнинг вазифаси моддалар таркибини аниқлаш, яъни уларни анализ қилиш деб хисобланган бўлса, 19-а.нинг бошида кимёгарлар янги моддаларни синтез қилишга ҳам тобора кўпроқ аҳамият бердилар. 20-а.да анорганик синтез тараққиётига экспериментал техниканинг эришган ютуклари жуда катта ёрдам берди. 20-а. бошигача Ак.нинг асосий вазифаси кўпроқ бирикмалар ҳосил қилиш деб ҳисобланган бўлса, ҳозир бу фан, асосан, бирикмаларнинг ҳосил бўлиши ва парчаланиши шароитини, уларнинг физик ва кимёвий хоссалари ва тузилишини урганади. Бу ҳол А.к. соҳасидаги тадкиқотларнинг илмий ва амалий аҳамиятини ғоятда ошириб юборди. 20-а.нинг 30-й.ларида адабиётда баён этилган анорганик бирикмалар сони 50-60 минг эди. Элементларнинг кислород б-н ҳосил қилган бирикмалари — гидридлар; галоген б-н ҳосил қилган бирикмалари — галогенидлар; олтингугурт б-н ҳосил қилган бирикмалари — сульфидлар; азот б-н ҳосил қилган бирикмалари — нитридлар; углерод б-н ҳосил қилган бирикмалари — карбидлар, кислоталар, асослар, тузлар, комплекс бирикмалар А.к.да ўрганилади. А. к.нинг ҳоз. бош вазифаси юқори ҳарорат ва босим, механик ва кимёвий таъсирларга чидамли бўлган, бошқа кўпгина талабларга жавоб берадиган янги сунъий анорганик моддалар тайёрлаш ва б.дир. Бу борада кўпгина тадқиқот ишлари ўтказилди. Мас, техниканинг янги материаллар софлигига талаби жуда юқори (ярим ўтказгичлар ва ядро энергетикаси материалларида қўшимчалар миқдори 10-6% дан ошмаслиги керак), шунингдек мустаҳкамлик, оловбардошлик, агрессив муҳитларга чидамлилик (ядро энергетикаси, ракета техникаси, кимё ва қурилиш ма-териаллари саноатида) каби хоссаларга талаб ошди ва яқин вақтларгача металлар таркибида турли масофаларда тартибсиз жойлашган оксидлар бўлиши нуқсон деб хисобланган бўлса, ҳозир ангестремдан кичик иплардан тўрлар ясаб, ҳосил бўлган катакчалар ичига металлни жойлаштириб қиздириб янги типдаги металлар олиш технологияси кенг жорий килинди. Бу мақсадлар учун фақат юқори т-раларга чидамли оксидлар (карбидлар, боридлар ва силицидлар) ишлатилади. Анорганик технологиянинг қад. соҳаси шиша и.ч. да ҳам катта ютуқларга эришилди. Одатда шиша таркибида кристаллар пайдо булса, шиша маҳсулотлари чиқитга чиқариб юбориларди. Ке-йинчалик шишанинг бутунлай майда таркибли кристаллардан иборат янги турларини и.ч. йўлга қўйилди. Юқори эксплуатацион хоссаларга эга булган сунъий олмосни ҳам синтез қилишга эришилди. Юқоридаги тадқиқотларда А.к.нинг роли катта. У кимё саноатининг илмий асоси сифатида оғир саноатни ривожлантиришда ва қ.х.ни такомиллаштиришда муҳим аҳамият касб этади (яна қ. Кимё).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.