Anorganik kimyo

Anorganik kimyo (yunonça «an» inkor qöşimçasi va «organik kimyo» sözlaridan) — Kimyoning kimyoviy elementlar hamda ular hosil qiladigan birikmalarning tuzilişi, xossalari va özaro ta'sirini örganadigan bölimi. Uglerod birikmalarining aksariyati organik kimyo predmeti hisoblanadi, uglerodning eng oddiy birikmalarigina anorganik kimyoda körib çiqiladi. Rusça Vikipediyaga köra, organik va anorganik moddalar örtasidagi bu çegara ma'lum darajada şartli bölsa-da, ikki sohada reaksiya mexanizmlari va modda tuzilişining farqi tufayli bölinişi saqlanib kelmoqda. Fanning nazariy asosi — D. I. Mendeleyevning davriy qonuni va davriy sistemasi.1

ÖzME'ga köra, oltin, kumuş, mis, temir, qörğoşin, simob va qalay kabi metallar hamda uglerod va oltingugurt insoniyatga qadim zamonlardan ma'lum bölgan. Milodning dastlabki asrlarida Misrda kimyo ançagina rivojlangan: bu yerda xlorid, sulfat va nitrat kislotalar, erkin margimuş, surma, fosfor, turli işqor va tuzlar olingan. ÖzME arxeologik topilmalar Turkistonda ham kimyoviy bilimlar qadimdan mavjud bölganini tasdiqlaşini qayd etadi va örta asr olimlari qatorida Abu Bakr ar-Roziy, Abu Abdulloh al-Xorazmiy, Abu Ali ibn Sino nomlarini keltiradi.

Anorganik moddalarni alohida örganiş ğoyasini fransuz kimyogari N. Lemeri ilgari surgan: u 1675-yilda kimyo örganadigan moddalarni kelib çiqişiga köra mineral, ösimlik va hayvon moddalariga ajratgan. Rusça Vikipediyaga köra, «anorganik» atamasi dastlab tirik organizmlar hosil qilmaydigan moddalarni bildirgan, biroq 1828-yilda nemis kimyogari Fridrix Vyoler mineral birikma — ammoniy sianatdan siydikçil (moçevina) sintez qilgaç, jonli va jonsiz tabiat moddalari örtasidagi keskin çegara yöqola boşlagan.

1869-yilda Mendeleyev davriy qonunni kaşf etgani fan taraqqiyotida burilişga aylangan. ÖzME'ga köra, şundan keyin davriy sistemadagi böş katakçalarga mos elementlar topilgan, transuran elementlar kaşf qilingan. 18-asr oxirida kimyoning asosiy vazifasi moddalar tarkibini aniqlaş (tahlil) deb qaralgan bölsa, 19-asr boşidan yangi moddalarni sintez qilişga e'tibor kuçaygan, 20-asrda esa eksperimental texnikaning rivoji anorganik sintezni tezlaştirgan.

ÖzME'ga köra, 20-asrning 30-yillarida adabiyotda 50–60 ming anorganik birikma tasvirlangan edi; Rusça Vikipediyaga köra, 2013-yilga kelib ma'lum anorganik moddalar soni 500 mingga yaqinlaşgan. Fan oddiy moddalarni — metallar va metallmaslarni, şuningdek, murakkab moddalarni örganadi. Murakkab birikmalar orasida oksidlar (kislorodli birikmalar), galogenidlar, sulfidlar, nitridlar, karbidlar, gidridlar, kislotalar, asoslar, tuzlar va kompleks birikmalar bor. Rusça Vikipediya bir elementning bir neça oddiy modda hosil qiliş hodisasi — allotropiyani ham alohida qayd etadi.

Hozirgi anorganik kimyo birikmalarning hosil böliş va parçalaniş şaroitlarini, fizik va kimyoviy xossalari hamda tuzilişini tekşiradi. Bu yondaşuv sohadagi tadqiqotlarning ilmiy va amaliy qiymatini ançagina oşirgan.

ÖzME'ga köra, fanning bugungi asosiy vazifalaridan biri — yuqori harorat va bosimga, mexanik va kimyoviy ta'sirlarga bardoşli yangi sun'iy materiallar yaratiş. Yarimötkazgiçlar va yadro energetikasi materiallarida begona qöşimçalar uluşi juda kiçik bölişi talab etiladi, raketa texnikasi va kimyo sanoatida esa mustahkamlik, olovbardoşlik va agressiv muhitga çidamlilik muhim. Bu maqsadlarda yuqori haroratga çidamli oksidlar, karbidlar, boridlar va silitsidlar qöllanadi. Şişa işlab çiqarişda mayda kristalli yangi şişa turlari yaratilgan, sun'iy olmos sintez qilingan. Anorganik kimyo kimyo sanoatining ilmiy asosi sifatida oğir sanoat va qişloq xöjaligi rivojida muhim örin tutadi.