Antenna
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 544–546-b. — ziyouz.com
Antenna (lot. antenna — haşorat möylovi) — elektromagnit tölqinlarini fazoga tarqatuvçi (uzatuvçi A.) yoki qabul qiluvçi (qabul qiluvçi A.) qurilma. Har qanday uzatuvçi A.ni qabul qiluvçi A. örnida yoki, aksinça, qabul qiluvçi A.ni uzatuvçi A. örnida işlatiş mumkin, çunki ularning hamma elektr xususiyatlari bir xil. Uzatuvçi A. uzatgiç moslama energiyasini elektromagnit tölqinlari energiyasiga, qabul qiluvçi A. elektromagnit tölqinlari energiyasini yuqori çastotali tok energiyasiga aylantiradi. Bundan taşqari, uzatuvçi A. energiyani muayyan tekislik va yönalişda tarqatiş xususiyatiga, qabul qiluvçi A. turli yönalişdan keluvçi tölqinlarni saralaş xususiyatiga ega böladi. Qabul qiluvçi A.ning bu xususiyati yönaliş böyiça tanlaş deyiladi. A.ning işlaş tarzi oçiqtebraniş konturining elektromagnit tölqinlarini tarqatişiga asoslangan.
Çastotalar diapazoniga qarab A.lar uzun, örta, qisqa va ultraqisqa tölqin A.lariga bölinadi. A.larning tuzilişi va şakli ularning qanday maqsad uçun möljallanganligiga boğliq. Uzun va örta tölqin A.larining asosi yetarliça uzun (va baland), tik örnatilgan ötkazgiçdan iborat. Past çastotalar diapazoni uçun möljallangan A.lar simlardan yasalgan murakkab moslama (1-rasm), yuksak va ultrayuksak çastotalar diapazoni uçun möljallangan A.lar linza va karnay şaklidagi moslamadir. Vazifasiga köra, A. lar quyidagi guruhlarga bölinadi: a) radioeşitiriş st-yalari Axi; b) radioaloqa st-yasi Axi; v) televizion A.lar; g) radiolokatsiya va radiotelemexanika A.lari; d) radioastronomiya Axi. Bu A.larning tuzilişi bir-biridan farq qilişiga qaramay, barçasida simmetrik yoki simmetrikmas vibrator böladi. Simmetrik vibrator özaro teng ikkita ötkazgiç bölib, ularning bir uçiga ötkazgiç yoki priyomnikdan keladigan fider liniyasi ulanadi. Ötkazgiçning uzunligi uzatilayotgan radiotölqinlar uzunligining yarmiga (ölçam yarim tölqin uzunligiga) teng bölgan vibratorlar A. texnikasida kup işlatiladi. Simmetrikmas vibrator faqat bitta ötkazgiçdan iborat. Şuning uçun fider liniyasining ikkinçi uçi yerga ulanişi kerak. Körsatkiçlari: yönalganlik diagrammasi, kuçaytiriş koeffitsiyenti, tarqatilgan tölqinlarning qutb tekisligi, f.i.k., ta'sir balandligi va h.k. Tuzilişiga köra, A.lar gorizontal, vertikal, magnitli, qiya, rombsimon, parabolik, di-elektrikli va h.k. xillarga bölinadi. Olisdagi st-yalardan signallarni qabul qilişda va uzatişda gorizontal hamda vertikal A.dan, kiçik («çöntak») va kötarib yuriladigan radiopriyomniklarda signallarni qabul qilişda magnitli A.dan (3-rasm) foydalaniladi. Magnitli A. radiotölqinlarning magnitli taşkil etuvçilarini yaxşi sezadi. Bunday A. magnit material (ferrit) dan yasalgan sterjendan iborat bölib, unga priyomnik tebraniş konturining induktivlik ğaltagi örnatilgan. Ultra qisqa tölqinlarda ança murakkab yönaltirilgan A.dan foydalaniladi. Ular metall sterjenlarga simmetrik mahkamlanib botiq közgular körinişida yasaladi. Qisqa tölqin tarqatuvçi va kdbul qiluvçi eng sodda A. ölçami yarim tulkin uzunligiga teng simmetrik vibratordir. Vibrator energiyani asosan gorizontga nisbatan biror burçak ostida ötuvçi tekislikda tarqatadi (vibrator öz öqi va yer sirti böylab energiya tarqatmaydi), vibratorning yönalganligi juda kam. Vibratorning yönalganligini orttiriş uçun köp qavatli sinfaz va rombsimon Alar yasaladi. Köp qavatli sinfaz A. gorizontal joylaşgan, ikki bölagining ölçami yarim tölqin uzunligiga teng vibratorlardir. Ulardan bitgasi tarqatgiç, ikkinçisi qaytargiç hisoblanadi. Qaytargiç vibrator tölqinni bir tomonlama tarqatadi. Rombsimon A simdan yasalgan va keng tölqin diapazonida işlaydi.
A.lar metr, detsimetr, santimetrli tölqinlar A. siga bölinadi, mas, şleyf antenna va direktorli A.lar (4-rasm). Şleyf A. uçlari tutaştirilgan, parallel joylaşgan, ölçami yarim tölqin uzunligiga teng 2 ta vibratordan tuzilgan. Direktorli A. esa gorizontal tekislikda joylaşgan faol (aktiv) va sust (passiv) vibratorlardir. Ölçami yarim tölqin uzunligiga teng vibrator yoki şleyf A. faol tarkatgiç vazifasini bajaradi. Udiametri yetarliça katta, yaxlit yoki naysimon silindrik ötkazgiçdan yasaladi. Suct vibratorlar (old tomonda — direktor, or-qada — reflektorlar) ning bölişi A.ning yönalganligini oşiradi. U tor polosalidir. Optik turdagi A.lar — közgu va linzalar santimetrli tölqinlar A.lariga kiradi. Közgu metalldan, linza dielektrikdan yasaladi. Ular qaytargiç (projektorlarning közgusi kabi) vazifasini bajaradi va sferik (silindrik) tölqinga aylantiradi. Bunday A.lar radiolokatsiya, radioastronomiya va radioreley aloqada keng işlatiladi (q. Radiolokatsiya).
Radioreleyli aloqada, kosmik radioaloqada, radioastronomiya va b. sohalarda öta yuqori çastotali parabolik antenna keng tarqalgan. U parabola şaklidagi metall közgu va tarkatgiçdan iborat (q. Aloqa). Tarqatgiç sifatida kuçeiz yönaltirilgan A. (karnaylar, kiçik reflektorli vibratorlar, spirallar va b.) işlatiladi.
Energiyani biror fazoviy burçakka töplab tarqatiş xususiyati A.ning yönalganligi deyiladi. U yönaliş diagrammasi (Y.d.)da ifodalanadi. Y.d.ning f.i.k. köpaytmasi A.ning kuçaytiriş koeffitsiyenti deyiladi. Radioeşittiriş va televideniyeni A.larsiz tasavvur qilib bölmaydi. Ular imkoni boriça baland quriladi. Özbekiston, Rossiya, Fransiya, Angliya va b. mamlakatlarda eng baland teleantennalar bor. Mas, Moskvadagi Ostankino teleminorasining bal. 533,3 m, Toşkentdagi teleminoraning bal. 375 m.
Q.: Aloqa, Radiolokatsiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНТЕННА (лот. antenna — ҳашорат мўйлови) — электромагнит тўлқинларини фазога тарқатувчи (узатувчи А.) ёки қабул қилувчи (қабул қилувчи А.) қурилма. Ҳар қандай узатувчи А.ни қабул қилувчи А. ўрнида ёки, аксинча, қабул қилувчи А.ни узатувчи А. ўрнида ишлатиш мумкин, чунки уларнинг ҳамма электр хусусиятлари бир хил. Узатувчи А. узатгич мослама энергиясини электромагнит тўлқинлари энергиясига, қабул қилувчи А. электромагнит тўлқинлари энергиясини юқори частотали ток энергиясига айлантиради. Бундан ташқари, узатувчи А. энергияни муайян текислик ва йўналишда тарқатиш хусусиятига, қабул қилувчи А. турли йўналишдан келувчи тўлқинларни саралаш хусусиятига эга бўлади. Қабул қилувчи А.нинг бу хусусияти йўналиш бўйича танлаш дейилади. А.нинг ишлаш тарзи очиқтебраниш контурининг электромагнит тўлқинларини тарқатишига асосланган.
Частоталар диапазонига қараб А.лар узун, ўрта, қисқа ва ультрақисқа тўлқин А.ларига бўлинади. А.ларнинг тузилиши ва шакли уларнинг қандай мақсад учун мўлжалланганлигига боғлиқ. Узун ва ўрта тўлқин А.ларининг асоси етарлича узун (ва баланд), тик ўрнатилган ўтказгичдан иборат. Паст частоталар диапазони учун мўлжалланган А.лар симлардан ясалган мураккаб мослама (1-расм), юксак ва ультраюксак частоталар диапазони учун мўлжалланган А.лар линза ва карнай шаклидаги мосламадир. Вазифасига кўра, А. лар қуйидаги гуруҳларга бўлинади: а) радиоэшитириш ст-ялари Ахи; б) радиоалоқа ст-яси Ахи; в) телевизион А.лар; г) радиолокация ва радиотелемеханика А.лари; д) радиоастрономия Ахи. Бу А.ларнинг тузилиши бир-биридан фарқ қилишига қарамай, барчасида симметрик ёки симметрикмас вибратор бўлади. Симметрик вибратор ўзаро тенг иккита ўтказгич бўлиб, уларнинг бир учига ўтказгич ёки приёмникдан келадиган фидер линияси уланади. Ўтказгичнинг узунлиги узатилаётган радиотўлқинлар узунлигининг ярмига (ўлчам ярим тўлқин узунлигига) тенг бўлган вибраторлар А. техникасида куп ишлатилади. Симметрикмас вибратор фақат битта ўтказгичдан иборат. Шунинг учун фидер линиясининг иккинчи учи ерга уланиши керак. Кўрсаткичлари: йўналганлик диаграммаси, кучайтириш коэффициенти, тарқатилган тўлқинларнинг қутб текислиги, ф.и.к., таъсир баландлиги ва ҳ.к. Тузилишига кўра, А.лар горизонтал, вертикал, магнитли, қия, ромбсимон, параболик, ди-электрикли ва ҳ.к. хилларга бўлинади. Олисдаги ст-ялардан сигналларни қабул қилишда ва узатишда горизонтал ҳамда вертикал А.дан, кичик («чўнтак») ва кўтариб юриладиган радиоприёмникларда сигналларни қабул қилишда магнитли А.дан (3-расм) фойдаланилади. Магнитли А. радиотўлқинларнинг магнитли ташкил этувчиларини яхши сезади. Бундай А. магнит материал (феррит) дан ясалган стержендан иборат бўлиб, унга приёмник тебраниш контурининг индуктивлик ғалтаги ўрнатилган. Ультра қисқа тўлқинларда анча мураккаб йўналтирилган А.дан фойдаланилади. Улар металл стерженларга симметрик маҳкамланиб ботиқ кўзгулар кўринишида ясалади. Қисқа тўлқин тарқатувчи ва кдбул қилувчи энг содда А. ўлчами ярим тулкин узунлигига тенг симметрик вибратордир. Вибратор энергияни асосан горизонтга нисбатан бирор бурчак остида ўтувчи текисликда тарқатади (вибратор ўз ўқи ва ер сирти бўйлаб энергия тарқатмайди), вибраторнинг йўналганлиги жуда кам. Вибраторнинг йўналганлигини орттириш учун кўп қаватли синфаз ва ромбсимон Алар ясалади. Кўп қаватли синфаз А. горизонтал жойлашган, икки бўлагининг ўлчами ярим тўлқин узунлигига тенг вибраторлардир. Улардан битгаси тарқатгич, иккинчиси қайтаргич ҳисобланади. Қайтаргич вибратор тўлқинни бир томонлама тарқатади. Ромбсимон А симдан ясалган ва кенг тўлқин диапазонида ишлайди.
А.лар метр, дециметр, сантиметрли тўлқинлар А. сига бўлинади, мас, шлейф антенна ва директорли А.лар (4-расм). Шлейф А. учлари туташтирилган, параллел жойлашган, ўлчами ярим тўлқин узунлигига тенг 2 та вибратордан тузилган. Директорли А. эса горизонтал текисликда жойлашган фаол (актив) ва суст (пассив) вибраторлардир. Ўлчами ярим тўлқин узунлигига тенг вибратор ёки шлейф А. фаол таркатгич вазифасини бажаради. Удиаметри етарлича катта, яхлит ёки найсимон цилиндрик ўтказгичдан ясалади. Суcт вибраторлар (олд томонда — директор, ор-қада — рефлекторлар) нинг бўлиши А.нинг йўналганлигини оширади. У тор полосалидир. Оптик турдаги А.лар — кўзгу ва линзалар сантиметрли тўлқинлар А.ларига киради. Кўзгу металлдан, линза диэлектрикдан ясалади. Улар қайтаргич (прожекторларнинг кўзгуси каби) вазифасини бажаради ва сферик (цилиндрик) тўлқинга айлантиради. Бундай А.лар радиолокация, радиоастрономия ва радиорелей алоқада кенг ишлатилади (қ. Радиолокация).
Радиорелейли алоқада, космик радиоалоқада, радиоастрономия ва б. соҳаларда ўта юқори частотали параболик антенна кенг тарқалган. У парабола шаклидаги металл кўзгу ва таркатгичдан иборат (қ. Алоқа). Тарқатгич сифатида кучеиз йўналтирилган А. (карнайлар, кичик рефлекторли вибраторлар, спираллар ва б.) ишлатилади.
Энергияни бирор фазовий бурчакка тўплаб тарқатиш хусусияти А.нинг йўналганлиги дейилади. У йўналиш диаграммаси (Й.д.)да ифодаланади. Й.д.нинг ф.и.к. кўпайтмаси А.нинг кучайтириш коэффициенти дейилади. Радиоэшиттириш ва телевидениени А.ларсиз тасаввур қилиб бўлмайди. Улар имкони борича баланд қурилади. Ўзбекистон, Россия, Франция, Англия ва б. мамлакатларда энг баланд телеантенналар бор. Мас, Москвадаги Останкино телеминорасининг бал. 533,3 м, Тошкентдаги телеминоранинг бал. 375 м.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.