Radiolokatsiya
Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 28–29-b. — ziyouz.com
Radiolokatsiya (radio va lot. locatio — joylaşiş) — fan va texnikaning kuruklik, suv yoki fazodagi obyektlarni radiotexnika usuli b-n topiş va turgan joyini (vaziyatini) va b. parametrlarini aniqlaş b-n şuğullanadigan sohasi. Işi radiotölqinlar, akssado, signallar va b.ning tösiq (obyektlar) dan qaytişiga asoslangan R.da öta yuksak çastotali radiosignallardan foydalaniladi (q.Ul'traqisqa tölqinlar).
Tölqinlar maxsus antennalar b-n obyekt tomonga tarqatiladi va qabul qilinadi. R. uzatkiçi tölqinlarni qisqaqisqa porsiyalar tarzida tarqatadi. R. qabul qilgiçi (priyomnigi) obyektdan qaytgan tölqinlarni qabul qiladi. Qaytgan tölqinlar asosida operator obyekt örnini aniqlaydi. R. st-yasidan obyektgaça bölgan masofa D= 0,5 ct (s=300000 km/sm — radiotölqin tezligi, t — tölqinning obyektga borib qaytiş vaqti). R.dan har qanday obhavo şaroitida foydalaniş mumkin. Radiotölqinlarning biror obyektdan qaytiş hodisasini birinçi marta G. Gers kuzatgan (1886—89). 1897 y. A. S. Popov radiotölqinlar yölini kesib ötuvçi kemaning signal kuçiga ta'sir etişini sezgan. Nemis muhandisi K. Xyulmayer, amerikalik muhandislar A. Teylor va L. Yung, angliyalik G. Breyt va M. Tyuv, sovet olimlari M. M. Lobanov, Yu. K. Korovin va b. fanni rivojlantirgan.
Qaytgan signallar böyiça obyektning uzoqligi ikki usul b-n ölçanadi. Birinçi (impulyeli) usuli impulsni nurlatiş va obyekt qaytargan impulsning keçikiş vaqtini nurlatilgan impulyega nisbatan ölçaşga asoslangan. Ikkinçi usuli zondlaş nurlatişi va obyektdan qaytişi b-n boğliq bölgan ikkita uzluksiz tölqinlar interferensiyasini kuzatişga asoslangan.
Obyektlarni pelenglaş ularni bir punktdan kuzatib va tölqinlarni ma'lum masofaga surilgan antennada qabul qilib amalga oşiriladi. Bir punktdan kuzatiladigan R. qurilmalarida signallar amplitudasini taqqoslaş yöli b-n pelenglaş usuli keng qöllaniladi. Oddiy holda antennaning ikki vaziyatdagi yönaltirilgan diagrammasida obyektdan qaytgan signallar amplitudalarini taqqoslaş yetarli; bunda signallarning işorasi va qiymati böyiça farqi obyektga yönaltirilgan signalning töğri yuboriladigan (xatolik nolga teng bölgandagi) signalga nisbatan oğiş qiymati va işorasi haqidagi xulosa çiqarişga imkon beradi (q. Radiolokator, Radiopelengator).
Q.: Radiolokator, Radiopelengator
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
РАДИОЛОКАЦИЯ (радио ва лот. locatio — жойлашиш) — фан ва техниканинг куруклик, сув ёки фазодаги объектларни радиотехника усули б-н топиш ва турган жойини (вазиятини) ва б. параметрларини аниқлаш б-н шуғулланадиган соҳаси. Иши радиотўлқинлар, акссадо, сигналлар ва б.нинг тўсиқ (объектлар) дан қайтишига асосланган Р.да ўта юксак частотали радиосигналлардан фойдаланилади (қ.Улътрақисқа тўлқинлар).
Тўлқинлар махсус антенналар б-н объект томонга тарқатилади ва қабул қилинади. Р. узаткичи тўлқинларни қисқақисқа порциялар тарзида тарқатади. Р. қабул қилгичи (приёмниги) объектдан қайтган тўлқинларни қабул қилади. Қайтган тўлқинлар асосида оператор объект ўрнини аниқлайди. Р. ст-ясидан объектгача бўлган масофа D= 0,5 ct (с=300000 км/см — радиотўлқин тезлиги, t — тўлқиннинг объектга бориб қайтиш вақти). Р.дан ҳар қандай обҳаво шароитида фойдаланиш мумкин. Радиотўлқинларнинг бирор объектдан қайтиш ҳодисасини биринчи марта Г. Герц кузатган (1886—89). 1897 й. А. С. Попов радиотўлқинлар йўлини кесиб ўтувчи кеманинг сигнал кучига таъсир этишини сезган. Немис муҳандиси К. Хюльмайер, америкалик муҳандислар А. Тейлор ва Л. Юнг, англиялик Г. Брейт ва М. Тьюв, совет олимлари М. М. Лобанов, Ю. К. Коровин ва б. фанни ривожлантирган.
Қайтган сигналлар бўйича объектнинг узоқлиги икки усул б-н ўлчанади. Биринчи (импульели) усули импульсни нурлатиш ва объект қайтарган импульснинг кечикиш вақтини нурлатилган импульега нисбатан ўлчашга асосланган. Иккинчи усули зондлаш нурлатиши ва объектдан қайтиши б-н боғлиқ бўлган иккита узлуксиз тўлқинлар интерференциясини кузатишга асосланган.
Объектларни пеленглаш уларни бир пунктдан кузатиб ва тўлқинларни маълум масофага сурилган антеннада қабул қилиб амалга оширилади. Бир пунктдан кузатиладиган Р. қурилмаларида сигналлар амплитудасини таққослаш йўли б-н пеленглаш усули кенг қўлланилади. Оддий ҳолда антеннанинг икки вазиятдаги йўналтирилган диаграммасида объектдан қайтган сигналлар амплитудаларини таққослаш етарли; бунда сигналларнинг ишораси ва қиймати бўйича фарқи объектга йўналтирилган сигналнинг тўғри юбориладиган (хатолик нолга тенг бўлгандаги) сигналга нисбатан оғиш қиймати ва ишораси ҳақидаги хулоса чиқаришга имкон беради (қ. Радиолокатор, Радиопеленгатор).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.