Azot töplovçi mikroorganizmlar
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 224–225-b. — ziyouz.com
Azot töplovçi mikroorganizmlar AZOT TÖPLOVÇI MIKROORGANIZMLAR, azotfiksatorlar — atmosferadagi molekulyar azot (N2) ni özlaştiruvçi va uni organik birikmalarga ötkazuvçi mikroorganizmlar. A.t.m. ga dukkakli ösimliklar (beda, sebarga, nöxat va b.) b-n simbioz hayot keçiruvçi Phisobium turkumiga mansub bakteriyalar (q. Tuganak bakteriyalar) kiradi. Dukkakli ösimliklar eqilgan har bir gektar maydonda yiliga 100— 250 kg va undan ortiq atm. azoti töplanadi. Beda ildizida töplangan biologik azot tuproq unumdorligini oşiradi, tuproq tarkibidagi çirindi miqdorini köpaytiradi, tuproqning gidrolitik kislotaligini pasaytiradi. Dukkaksiz ösimliklar (qandoğoç, jiyda va b.) ildizida tuganaklar hosil qiluvçi aktinomitsetlar ham A.t.m. hisoblanadi. Ba'zi azot töplovçi bakteriyalar ayrim tropik ösimliklar bargi töqimalarida tuganaklar hosil qilib rivojlanadi. Tuproqda va suv havzalarida erkin yaşovçi sporali anaerob bakteriya — klostridium, aerob şaroitda yaşovçi mikroorganizmlar — azotobakter (q. Azotobakterin), oligonitrofillar (azotsiz oziqmuhitida yaşovçi bakteriyalar) ham azot töplovçi faol mikroorganizmlarga kiradi. Kök-yaşil suvötlarning köpçilik turlari (Nostoc, Anabaena va b.), ayrim töq-qizil oltingugurt bakteriyalar va yaşil bakteriyalar ham aktiv A.t.m. dir. Azot töplovçi kök-yaşil suvötlarning 80 turi ma'lum bölib, 45 turi Örta Osiyo tuproqlari va suv havzalarida tarqalgan. Ayrim zamburuğ turlari, açitqilar, spiroxetlar va b. ham atm. azotini töplaşda iştirok etadi. A.t.m. tabiatda azotning aylanişida, xususan ösimlikni özlaştira oliş mumkin bölgan azot b-n ta'minlaşda, ya'ni atm. azotini ösimliklar foydalanadigan körinişga keltirişda katta ahamiyatga ega (q. Azotfiksatsiya).
Q.: Azotobakterin, Azotfiksatsiya, Tuganak bakteriyalar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЗОТ ТЎПЛОВЧИ МИКРООРГАНИЗМЛАР, азотфиксаторлар — атмосферадаги молекуляр азот (N2) ни ўзлаштирувчи ва уни органик бирикмаларга ўтказувчи микроорганизмлар. А.т.м. га дуккакли ўсимликлар (беда, себарга, нўхат ва б.) б-н симбиоз ҳаёт кечирувчи Phisobium туркумига мансуб бактериялар (қ. Туганак бактериялар) киради. Дуккакли ўсимликлар эқилган ҳар бир гектар майдонда йилига 100— 250 кг ва ундан ортиқ атм. азоти тўпланади. Беда илдизида тўпланган биологик азот тупроқ унумдорлигини оширади, тупроқ таркибидаги чиринди миқдорини кўпайтиради, тупроқнинг гидролитик кислоталигини пасайтиради. Дуккаксиз ўсимликлар (қандоғоч, жийда ва б.) илдизида туганаклар ҳосил қилувчи актиномицетлар ҳам А.т.м. ҳисобланади. Баъзи азот тўпловчи бактериялар айрим тропик ўсимликлар барги тўқималарида туганаклар ҳосил қилиб ривожланади. Тупроқда ва сув ҳавзаларида эркин яшовчи спорали анаэроб бактерия — клостридиум, аэроб шароитда яшовчи микроорганизмлар — азотобактер (қ. Азотобактерин), олигонитрофиллар (азотсиз озиқмуҳитида яшовчи бактериялар) ҳам азот тўпловчи фаол микроорганизмларга киради. Кўк-яшил сувўтларнинг кўпчилик турлари (Nostoc, Anabaena ва б.), айрим тўқ-қизил олтингугурт бактериялар ва яшил бактериялар ҳам актив А.т.м. дир. Азот тўпловчи кўк-яшил сувўтларнинг 80 тури маълум бўлиб, 45 тури Ўрта Осиё тупроқлари ва сув ҳавзаларида тарқалган. Айрим замбуруғ турлари, ачитқилар, спирохетлар ва б. ҳам атм. азотини тўплашда иштирок этади. А.т.м. табиатда азотнинг айланишида, хусусан ўсимликни ўзлаштира олиш мумкин бўлган азот б-н таъминлашда, яъни атм. азотини ўсимликлар фойдаланадиган кўринишга келтиришда катта аҳамиятга эга (қ. Азотфиксация).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.