Azotfiksatsiya
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 227-b. — ziyouz.com
Azotfiksatsiya AZOTFIKSATSIYA, azot töplaş — mikroorganizmlarning molekulyar azotni özlaştirib, undan azotli birikmalar hosil qiliş jarayoni. Asosiy azot töplovçi mikroorganizmlar tuganak bakteriyalardir. Ularga dukkaklilarda va b. ösimliklar b-n simbioz yaşab, atmosfera azotini özlaştiruvçi bakteriyalar hamda kök-yaşil suvötlar, azotobakter, aktinomitsetlar, klostridiyalar vakillari va b. tuproq bakteriyalaridan iborat erkin yaşovçi mikroorganizmlar kiradi. Molekulyar azotni biologik özlaştiruvçilardan ratsional foydalaniş hosilni oşirişga va mineral öğitlardan tejamli foydalanişga imkoniyat yaratadi.
Fransuz olimi J. Bussengo yuksak ösimliklar, mas, dukkaklilar b-n simbioz holatda yaşovçi azot töplovçilar ustida birinçi aniq tajribalar ötkazgan (1838). Ingliz olimlari G. Gelriger va G. Vilfart öz ilmiy işlarida dukkakli ösimliklar ildi-zidagi sögalsimon ösimtalar b-n ösimlikning erkin azotni töplaşi örtasida boğliqlik borligini isbotlab berdilar (1888). 1866 y.da rus olimi M. S. Voronin tuganak töqimalaridagi mikroskop tanaçalarni tavsiflab bergan. Golland mikrobiologi M. Beyerink 1888 y.da tuganak bakteriyalarni toza holda ajratib olgan. U tuganak bakteriyalar molekulyar azotni özlaştirib, tuganaklar hosil qilişini asoslab berdi. Rus olimi S. N. Vinogradskiy 1893 y.da birinçi bölib azot töplovçilarni toza holda ajratib olişga muvaffaq böldi. Bu Clostridium pasteurianum deb atalgan spora hosil qiluvçi anaerob tayoqçalar edi (q. Anaeroblar). M. Beyerink 1901 y.da molekulyar azotni özlaştiriş qobiliyatiga ega bölgan aerob bakteriya — Azotobacter ni kaşf qiladi (q. Aeroblar).
Toza bakteriyalar gazsimon azotni özlaştirmaydi. Bu jarayon faqat yuksak ösimliklar b-n simbioz holatda yuz beradi. Bakteriyalar ösimlik sintez qilgan organik birikmalar b-n, ösimliklar esa öz navbatida tuganaklardagi boğlangan azot birikmalari b-n oziqdanadi. Boglangan azot tuganaklardan aminokislota şaklida ösimlikning yer ustki qismiga ötadi. Özlaştirilgan azotning bir qismi ildiz orqali tuproqqa ötadi. Unumli azot töplanişini ta'minlovçi dukkakli ösimliklar b-n tuganakli bakteriyalar örtasidagi munosabat ma'lum tadbirlar majmuasi (optimal namlik, yaxşi aeratsiya, t-ra, rN, harakatçan fosfor, kaliy, mikroelementlarning bölişi va b.) yordamida amalga oşadi. Ğöza — beda almaşlab ekişda beda tuganak bakteriyalari har gektarda 100—150 kg azot töplaydi.
Ergaş Ziyamuhamedov.
Q.: Anaeroblar, Aeroblar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АЗОТФИКСАЦИЯ, азот тўплаш — микроорганизмларнинг молекуляр азотни ўзлаштириб, ундан азотли бирикмалар ҳосил қилиш жараёни. Асосий азот тўпловчи микроорганизмлар туганак бактериялардир. Уларга дуккаклиларда ва б. ўсимликлар б-н симбиоз яшаб, атмосфера азотини ўзлаштирувчи бактериялар ҳамда кўк-яшил сувўтлар, азотобактер, актиномицетлар, клостридиялар вакиллари ва б. тупроқ бактерияларидан иборат эркин яшовчи микроорганизмлар киради. Молекуляр азотни биологик ўзлаштирувчилардан рационал фойдаланиш ҳосилни оширишга ва минерал ўғитлардан тежамли фойдаланишга имконият яратади.
Француз олими Ж. Буссенго юксак ўсимликлар, мас, дуккаклилар б-н симбиоз ҳолатда яшовчи азот тўпловчилар устида биринчи аниқ тажрибалар ўтказган (1838). Инглиз олимлари Г. Гельригер ва Г. Вильфарт ўз илмий ишларида дуккакли ўсимликлар илди-зидаги сўгалсимон ўсимталар б-н ўсимликнинг эркин азотни тўплаши ўртасида боғлиқлик борлигини исботлаб бердилар (1888). 1866 й.да рус олими М. С. Воронин туганак тўқималаридаги микроскоп таначаларни тавсифлаб берган. Голланд микробиологи М. Бейеринк 1888 й.да туганак бактерияларни тоза ҳолда ажратиб олган. У туганак бактериялар молекуляр азотни ўзлаштириб, туганаклар ҳосил қилишини асослаб берди. Рус олими С. Н. Виноградский 1893 й.да биринчи бўлиб азот тўпловчиларни тоза ҳолда ажратиб олишга муваффақ бўлди. Бу Clostridium pasteurianum деб аталган спора ҳосил қилувчи анаэроб таёқчалар эди (қ. Анаэроблар). М. Бейеринк 1901 й.да молекуляр азотни ўзлаштириш қобилиятига эга бўлган аэроб бактерия — Azotobacter ни кашф қилади (қ. Аэроблар).
Тоза бактериялар газсимон азотни ўзлаштирмайди. Бу жараён фақат юксак ўсимликлар б-н симбиоз ҳолатда юз беради. Бактериялар ўсимлик синтез қилган органик бирикмалар б-н, ўсимликлар эса ўз навбатида туганаклардаги боғланган азот бирикмалари б-н озиқданади. Богланган азот туганаклардан аминокислота шаклида ўсимликнинг ер устки қисмига ўтади. Ўзлаштирилган азотнинг бир қисми илдиз орқали тупроққа ўтади. Унумли азот тўпланишини таъминловчи дуккакли ўсимликлар б-н туганакли бактериялар ўртасидаги муносабат маълум тадбирлар мажмуаси (оптимал намлик, яхши аэрация, т-ра, рН, ҳаракатчан фосфор, калий, микроэлементларнинг бўлиши ва б.) ёрдамида амалга ошади. Ғўза — беда алмашлаб экишда беда туганак бактериялари ҳар гектарда 100—150 кг азот тўплайди.
Эргаш Зиямуҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.