Bakteriyalar

Bakteriyalar (yun. bakterion — tayoqça) — bir hujayrali mikroorganizmlarning katta guruhi; şakllangan yadroga ega bölmagan mikroskopik organizmlar — prokariotlar. B.da hujayra pardasi, köp miqdorda dezoksiribonuklein kislota (DNK), sodda yadro bor. Mitoxondriy va xloroplastlar odatda, bölmaydi, yadroning xromosomalari va qobiği közga körinmaydi. B. köndalangiga böliniş (ba'zan çöziliş yoki kurtaklaniş) yöli b-n köpayadi. B.ning köp turi tayoqça şaklida böladi. Biroq şarsimon, ipsimon yoki ilon izi şaklli mikroorganizmlar ham B.ga kiradi. B.ning fiziologik xususiyatlari nihoyatda xilma-xil, ular biokimyoviy jihatdan juda faol. B. tuproqda, suvda, suv havzalari zaminida va b.joylarda tarqalgan. Ular yagona bir guruh bölmay, har xil yöllar b-n vujudga kelgan organizmlardir. Ba'zi B., (mas, ipsimon B., azotobakter va b.) kök-yaşil suvötlarga yaqin, ayrim B. esa nursimon zamburuğlar — aktinomitsetlar b-n uruğdoş; spiroxetalar va b. ba'zi B. bir hujayrali sodda hayvonlarga öxşaydi. B.ning kattakiçikligi, şakli, tuzilişi, harakatçanligi har xil. Şarsimon B.ning diametri, odatda, 1 — 2 mkm, tayoqça şaklidagilarining yöğonligi 0,4 dan 0,8 mkm gaça, uz. 2 — 5 mkm böladi. Ba'zan juda yirik B. ham uçraydi. Mas, Thiophysa macrophusaHHHr diametri 20 mkm; juda mayda B. ham bor. Ayrim B., şu qadar maydaki, hatto bakterial filtrdan ham ötib ketadi. Şarsimon B. kokklar deb ataladi. Agar kokklar köndalangiga böliniş yöli b-n köpaysa va bölingandan keyin bir-biriga qöşilganligiça qolib zanjir hosil qilsa, streptokokklar deyiladi. Hujayralar uçta özaro tik yönalişda bölinsa, hujayralar xaltaçasi (paketi)ni hosil qiladi, bunday şakl sarsinalar uçun xos. Kokklar xar xil yönalişda bölinsa, hujayralarning uzum boşining ğujumi şaklidagi töplami hosil böladi, bunday şakl stafilokokklarga taalluqli. Sporalar hosil qiladigan tayoqçasimon B. batsillalar deyiladi. Tayoqçasimon B.ning uçlari tekis «qirqilgan» yoki döngroq bölişi mumkin. Bular alohida yoki, ba'zan, zanjir şaklida joylaşadi. Uzun ip hosil qiladigan ipsimon bakteriyalar, asosan, suvda yaşaydi. Vergul şaklidagi B. vibrionlar, yöğon spiralsimon buralganlari spirallar, bir neçta bir xildagi ingiçka buramalilari spiroxetalar deyiladi. Elektron mikroskopda qaralganda B.ning hujayra pardasi bir neça (odatda, uç) qavat ekanligi körinadi. Uning tarkibiga muramin kislota, aminokislotalar, lipidlar, glyukozamin va b. birikmalar kiradi. Hujayra pardasi ostida iitoplazmatik membrana bor, şu membrana moddalar almaşinuvida muhim rol öynaydi. Sitoplazmada ribosomalar bölib, ular tarkibiga RNK kiradi. B. hujayrasida DNK iplari bor, ular qobiqsiz yadro, ya'ni nukletoid hosil qiladi. B. yuqori t-raga, odatda, çidamsiz, quritiş, oftob, har xil kimyoviy moddalar B.ni öldiradi (q. Dezinfeksiya, Sterillaş). B. sovuqqa juda çidamli, şu tufayli tuproqda qişlab çiqa oladi. B.ning köpi oval yoki yumaloq şaklli sporalar hosil qiladi. B. sporalari yuqori t-ra va zaharli moddalar ta'siriga juda bardoşli. Sporalar qulay muhitga tuşganda ulardan tayoqçasimon yoki vegetativ hujayralar paydo böladi. B.ning rivojlaniş sikli har xil. Mas, mikobakteriyalar böliniş yöli b-n ham, kurtaklaniş yöli b-n ham köpayadi. Miksobakteriyalarning vegetativ hujayralari qisqaradi va kiçrayib, yumaloq yoki oval şaklli mikrotsistalar hosil qiladi. Köpçilik B. organik moddalarni, ba'zilari anorganik moddalarni oksidlaş yöli b-n energiya oladi. Faqat kislorodli muhitda yaşay oladigan B. aeroblar, kislorodsiz muhitda yaşaydigan B. anaeroblar deyiladi. Aerob nafas oliş vaqtida organik birikmalar oksidlanib, karbonat angidrid ajralib çiqadi. Anaerob şaroitda organik birikmalarning parçalanişi va bunda energiya ajralib çiqişi bijğiş deyiladi.

Tabiatda va xalq xöjaligida B.ning ahamiyati juda katta. B. tirik xujayralar tarkibiga kiradigan hamma kimyoviy elementlarning tabiatda aniqlanişida iştirok etadi. Ösimlik va hayvon qoldiqlari sellyuloza, pentozalar, kraxmal, pektin moddalar va b.ni özlaştira oladigan mikroorganizmlar iştirokida parçalanib, pirovardida karbonat angidrid b-n suvga aylanadi. Tabiatda azot aylanişida ham mikroorganizmlarning roli katta. Hayvonlar öziga zarur azotli birikmalarni ösimlik oqsillaridan hosil qiladi. Hayvon va ösimlik oqsillari B. ta'sirida minerallaşib, avval ammiakka, keyin nitrit va nitratlarga aylanadi. Ammoniyli tuzlar ham, nitratlar ham yuksak ösimliklar uçun oziq böladi, ular şu tuzlardan foydalanib, öz tanasida oqsil hosil qiladi. B. boşqa biogen elementlarni ham minerallaştiradi. Ular organik fosfor birikmalarini parçalab, suv havzalari va tuproqda fosforning mineral birikmalarini köpaytiradi. B. ta'sirida oltingugurtning organik birikmalari ham minerallarga aylanadi. B. genetika, biofizika, kosmik biologiya va b. sohalarga oid umumiy masalalarni hal qiliş uçun eng yaxşi obyektdir. B. kulturasidan aminokislotalar, vitaminlar va antibiotiklarni miqdor jihatidan aniqlaşda foydalaniladi. Tuproq unumdorligi B.ning hayot faoliyatiga boğliq. Pektin moddalarni bijğitadigan B. yordamida ziğir, kanop va b. tolali ösimliklar ivitiladi. Sutdan qatiq, sariyoğ, pişloq va b. mahsulotlar tayyorlaşda ham B.ning har xil turlaridan foydalaniladi.

Sanoatda B.ning tegişli turlari yordamida kraxmalli yoki boşqaça xom aşyodan sut (laktat) kislota, atseton, etil spirt, butil spirt va b. spirtlar, dekstrin, diatsetil, antibiotiklar, vitaminlar, aminokislota va b. olinadi.

B.dan ferment preparatlari tayyorlaşda ayniqsa köp foydalaniladi. Şu b-n birga, B.ning köpgina turlariga qarşi kuraş olib borişga ham töğri keladi, çunki ular don-dun va b. masalliqlarni, har xil xom aşyo, material va buyumlarni buzadi. Odam va hayvonlarda uçraydigan köpgina kasalliklar (mas, iç terlama, vabo, sil, kuydirgi, manqa va b.)ni B. paydo qiladi.

Odam va hayvonlarda kasallik qözğatadigan B. patogen B. deb ataladi. Fitopatogen B. yovvoyi ösimliklarda ham, ekinlarda ham köpgina kasalliklarni vujudga keltiradi. Kasallik qözğatadigan B.ga qarşi aseptika va antiseptika çoralari köriladi, şuningdek, bakteriostatik va bakteritsid moddalar işlatiladi.