Bakteriyalar

Bakteriyalar (yunonça «bakterion» — tayoqça) — hujayrasida alohida qobiq bilan öralgan yadrosi bölmagan, ya'ni prokariot tuzilişli bir hujayrali mikroorganizmlarning juda katta guruhi. Nomi ilk kuzatilgan bakteriyalarning tayoqçasimon şaklidan olingan. Rusça Vikipediyaga köra, bakteriyalar Yerdagi eng qadimgi hayot şakllaridan bölib, taxminan tört milliard yil oldin paydo bölgan va hozir deyarli har qanday muhitda — tuproqda, çuçuk va şör suvlarda, issiq buloqlarda, hatto Yer pöstining çuqur qatlamlarida uçraydi. Ularni Mikrobiologiyaning bir bölimi — Bakteriologiya örganadi.1

ÖzME'ga köra, bakteriya hujayrasi bir neça qavatli devor bilan qoplangan, uning ostida moddalar almaşinuvida muhim örin tutadigan sitoplazmatik membrana joylaşgan. Sitoplazmada oqsil sintez qiluvçi ribosomalar bor, irsiy axborotni taşuvçi DNK esa qobiqsiz yadro örnini bosuvçi tuzilma — nukleoidni hosil qiladi. Mitoxondriya va xloroplastlar, odatda, bölmaydi. Köpayiş asosan hujayraning ikkiga bölinişi orqali, ayrim turlarda kurtaklaniş yöli bilan boradi.

Bakteriyalarning kattaligi bir neça mikrometr atrofida: ÖzME'da körsatilişiça, şarsimonlarining diametri odatda 1–2 mikrometr, tayoqçasimonlarining eni 0,4–0,8, uzunligi 2–5 mikrometr. Ba'zilari şunçalik maydaki, bakterial filtrdan ham ötib ketadi.

Hujayra şakliga köra bakteriyalar bir neça guruhga ajratiladi. Şarsimonlari kokklar deyiladi; ular bölingandan keyin zanjir hosil qilsa — streptokokklar, uzum boşiga öxşaş töp hosil qilsa — stafilokokklar, uç yönalişda bölinib xaltaça körinişini olsa — sarsinalar deb ataladi. Spora hosil qiluvçi tayoqçasimon bakteriyalar batsillalar nomini olgan. Vergulsimonlari vibrionlar, yöğon spiral şaklidagilari spirillalar, ingiçka va köp buramalilari spiroxetalar deyiladi. Suvda yaşovçi ipsimon bakteriyalar ham bor.

Köpçilik bakteriyalar energiyani organik moddalarni, ba'zilari esa anorganik birikmalarni oksidlaş hisobiga oladi. Kislorodga muhtojlari aeroblar, kislorodsiz muhitda yaşaydiganlari anaeroblar deyiladi; kislorodsiz şaroitda organik moddalarning energiya ajralişi bilan parçalanişi bijğiş deb ataladi. ÖzME'ga köra, köp bakteriyalar yuqori harorat, quriş va quyoş nuriga çidamsiz, lekin sovuqqa bardoşli. Ayrim turlari hosil qiladigan sporalar esa issiqlik va zaharli moddalarga ham juda çidamli bölib, qulay şaroitga tuşganda yana faol hujayraga aylanadi.

Bakteriyalar moddalarning tabiatdagi aylanişida hal qiluvçi rol öynaydi. Ular ösimlik va hayvon qoldiqlarini parçalab, oxir-oqibat karbonat angidrid va suvga aylantiradi. Oqsillardagi azotni avval ammiakka, keyin nitrit va nitratlarga ötkazadi — bu birikmalar yuksak ösimliklar uçun ozuqa böladi. Fosfor va oltingugurtning organik birikmalarini ham mineral holga keltiradi. Rusça Vikipediyaga köra, atmosfera azotini bevosita özlaştiriş ham aynan bakteriyalar tufayli amalga oşadi; bir gramm tuproqda örtaça qirq million atrofida bakteriya hujayrasi bor, Yerdagi bakteriyalarning umumiy biomassasi esa barça hayvon va ösimliklarnikidan ortiq.

ÖzME'ga köra, tuproq unumdorligi bakteriyalar faoliyatiga boğliq. Ulardan qatiq, pişloq va sariyoğ tayyorlaşda, ziğir va kanop kabi tolali ösimliklarni ivitişda, sanoatda sut kislota, atseton, spirtlar, vitaminlar, aminokislotalar, antibiotiklar va fermentlar olişda foydalaniladi. Bakteriyalar Genetika va biofizika tadqiqotlari uçun ham qulay obyekt hisoblanadi. Rusça Vikipediya ularning oqova suvlarni tozalaş, neft tökintilarini bartaraf etiş va rudalardan metall ajratib olişda qöllanişini ham qayd etadi.

Ayni paytda köp bakteriyalar oziq-ovqat va xom aşyoni buzadi, odam, hayvon va ösimliklarda kasallik qözğatadi. Kasallik keltirib çiqaruvçi turlari patogen bakteriyalar deyiladi; ular vabo, sil, kuydirgi, iç terlama kabi kasalliklarning sababçisidir. Rusça Vikipediyaga köra, inson tanasida yaşovçi bakteriyalarning aksariyati zararsiz yoki foydali, biroq antibiotiklardan haddan taşqari köp foydalaniş ularga çidamli bakteriyalar paydo bölişi muammosini keskinlaştirmoqda.