Beda
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184–185-b. — ziyouz.com
Beda (Medicago) — dukkakdoşlarga mansub bir va köp yillik ötsimon ösimlik, asosiy yem-xaşak ekini. 100 ga yaqin turi bor. Örta Osiyoda kök B. Ş. sativa L.) turi eng köp tarqalgan. Örta Osiyoda 5 — Zmingyil avval ekib kelingan. Vatani Eron, taxm. 2 — 2,5 ming yil ilgari Yunoniston, Qad. Rim va Şim. Afrikaga olib kelingan. Keyinçalik B. madaniy ekin sifatida Yevropa, Şim. va Jan. Amerika, Avstraliyaga tarqalgan. Örta Osiyoda va Zakavkazyeda B. asosiy almaşlab ekiş ekini hisoblanadi.
Botanik ta'rifi. Poyasi ser-şox, böyi 70 — 150 sm, tup hosil qiladi. Barglari uç bargli, murakkab, barg bandi asosida unçalik yirik bölmagan yon bargçalari bor, rangi oç yaşildan töq yaşilgaça. Barg plastinkasi ellipssimon, naştarsimon yoki deyarli dumaloq. Töpguli 12—16 tagaça guldan iborat şingil (siyrak silindrik yoki kallaksimon). Kök B.ning guli zangori, sariq B.ning guli sariq, duragay B.piki kök-sariq tusda. Mevasi uruğli, öroqsimon yoki spiralsimon 2 —3 buralgan dukkak. Uruği sariq yoki sariq-qönğir oval-buyraksimon, mayda; dukkagida 5 — 7 uruğ bor; 1000 dona uruği vazni 1,8 — 2,7 g. Ildiz tizimi öq iddiz, kuçli rivojlanadi, tarmoqlangan, yerga çuqur (7 — 10 m va undan ham köproq) kirib boradi. 4 — 5 tartibli ingiçka iddizlaridagi ösimtalarida havodan erkin azotni özlaştiradigan şugana k bakteriyalar rivojlanadi. B.ning köp yillik turlarida iddizning ustki qismi (ildiz böğzi)dagi kurtaklardan har yili yangi poyalar ösib çiqadi. B.ning yaxşi rivojlangan ildiz tizimi ikki—uç yidda tuproqning 1 ga haydalma qatlamida 30 — 40 t göngga teng keladigan 80 — 120 s ildiz massa hosil qiladi. Biologik xususiyatlari. B. uzun kunli, yoruğsevar ösimlik, ammo ildiz tizimi tuproqqa çuqur kirib borişi tufayli qurğoqçilikka yaxşi bardoş beradi. Sariq va duragay B.lar kök B.ga qaraganda sovuqqa ança çidamli. B. namsevar ösimlik. Issiq iqlimli r-nlarda suğoriş b-n yuqori hosil oliş mumkin. B. suv va havoni yaxşi Utkazadigan qumoq» va qumloq ğovak tuproklarda yaxşi usadi. Nordon va kuçli şörlangan tuproqlarda yaxşi ösmaydi, lekin kuçsiz şörlanişga bardoşli va tuproq şörini kamaytirişga yordam beradi. B. uzoq yaşaydigan ösimlik, 15 — 20 yilgaça usadi, lekin almaşlab ekişda 3 yilgaça, yem-xaşak uçun esa 5 yilgaça Ustiriladi.
B. yakka özi yoki arpa, buğdoy kabi ekinlar b-n birga bahorda yalpi qatorlab ekiladi. Gektariga 12 — 22 kg uruğ sarflanadi. Uruği 15 — 20 kunda unib çiqadi. B. uruği unib çiqiş qobiliyatini 5
— 7, ba'zan 10 yilgaça saklaydi. Bahorda alohida ekin sifatida eqilganda köpay şaroitda tez Usadi, birinçi yili serşox, serbarg poyalar hosil qilib gullaydi va uruğ beradi. Suğoriladigan r-nlarda B. birinçi yili 40 —50% gullaganda 2—3 marta, 2 va 3 y.larda esa 40
— 45 kun oralatib 5— 6 marta va undan ham köproq öriladi. Har Urim oraliğida 1 — 2 marta sugoriladi. Örimdan keyin tez köklaşi b-n boşqa köp yillik ötlardan ustun turadi.
Xöjalik ahamiyati. B. vitamin, oqsilga boy yem-xaşak ekinidir. Uning 100 kg kök massasi tarkibida 21,7 ozuqa birligi va 4,1 kg hazm böladigan protein; 100 kg piçanda 45,3 ozuqa birligi va 10,3 kg hazm böladigan protein bor. B. piçani tarkibida 0,35 — 0,40% fosfor, 0,25 — 0,3% kalsiy va b. mikroelementlar böladi. B. ozuqasining hazm bölişi 70 — 80% ga yetadi. Suğoriladigan dehqonçilik şaroitida almaşlab ekişda beda eng universal va eng yaxşi samara beradigan ekin. B. 2 — 3 yil içida tuproqda gektariga 300— 400 kg va undan köproq azot töplaydi, tuproqni organik moddalar b-n boyitadi, biologik drenaj vazifasini ötaydi, tuproq strukturasini tiklaydi, suv, havo tartibotini yaxşilaydi va ekin hosilini oşirişga imkoniyat yaratadi. B. bir mavsumdagi ösuv davrida yer ostki va yer ustki massasini hosil qiliş uçun özidan gektariga 12—15 ming m3 gaça suv buğlatadi. B.ning bu xususiyati yer ostki suvlari yuza joylaşgan maydonlarda dehqonçilik sa-maradorligini kötarişga yordam beradi va tuproq şörlanişini ança kamaytiradi. B. tuproqni vilt qözğatuvçidan tozalovçi ekin hamdir. B. muttasil uç yil eqilgan dalalarda uning ildiz tizimi rizosferasida saprofit mikro-organizmlar (zamburuğlar, bakteriyalar, sodda hayvonlar) uçun xavfli zam-buruğlarni nobud qiladigan antogoni-stlar töplanadi (q. Almaşlab ekiş). Özbekistondagi xöjaliklarda har gektardan 150 —200 s B. piçani yetiştiriladi. Uruğlikka möljallangan beda-zordan 5 —7 s/ga uruğ olinadi.
Navlari. B.ning Toşkent 3192, Toşkent 721, Toşkent 1, Vaxş 233, Yettisuv, Xiva, Özgan va b. navlari köp tarqalgan (yana q. Dukkakdoşlar). B. z a -rarkunandalari: beda töplami, beda barg filçasi, beda bitö va b. K a -salliklari: zang kasali, unşudring, barg doğlanişi va b.
Ad.: Y ö l d o ş ye v X. S., Özbekistonda beda östiriş, T., 1969; Tursunxöjayev 3., Sorokin M., Ğöza-beda almaşlab ekiş va ularning samaradorligini oşiriş yullari, T., 1978.
Zikruma Tursunxöjayev.
Q.: Almaşlab ekiş, Dukkakdoşlar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БЕДА (Medicago) — дуккакдошларга мансуб бир ва кўп йиллик ўтсимон ўсимлик, асосий ем-хашак экини. 100 га яқин тури бор. Ўрта Осиёда кўк Б. Ш. sativa L.) тури энг кўп тарқалган. Ўрта Осиёда 5 — Змингйил аввал экиб келинган. Ватани Эрон, тахм. 2 — 2,5 минг йил илгари Юнонистон, Қад. Рим ва Шим. Африкага олиб келинган. Кейинчалик Б. маданий экин сифатида Европа, Шим. ва Жан. Америка, Австралияга тарқалган. Ўрта Осиёда ва Закавказьеда Б. асосий алмашлаб экиш экини ҳисобланади.
Ботаник таърифи. Пояси сер-шох, бўйи 70 — 150 см, туп ҳосил қилади. Барглари уч баргли, мураккаб, барг банди асосида унчалик йирик бўлмаган ён баргчалари бор, ранги оч яшилдан тўқ яшилгача. Барг пластинкаси эллипссимон, наштарсимон ёки деярли думалоқ. Тўпгули 12—16 тагача гулдан иборат шингил (сийрак цилиндрик ёки каллаксимон). Кўк Б.нинг гули зангори, сариқ Б.нинг гули сариқ, дурагай Б.пики кўк-сариқ тусда. Меваси уруғли, ўроқсимон ёки спиралсимон 2 —3 буралган дуккак. Уруғи сариқ ёки сариқ-қўнғир овал-буйраксимон, майда; дуккагида 5 — 7 уруғ бор; 1000 дона уруғи вазни 1,8 — 2,7 г. Илдиз тизими ўқ иддиз, кучли ривожланади, тармоқланган, ерга чуқур (7 — 10 м ва ундан ҳам кўпроқ) кириб боради. 4 — 5 тартибли ингичка иддизларидаги ўсимталарида ҳаводан эркин азотни ўзлаштирадиган шугана к бактериялар ривожланади. Б.нинг кўп йиллик турларида иддизнинг устки қисми (илдиз бўғзи)даги куртаклардан ҳар йили янги поялар ўсиб чиқади. Б.нинг яхши ривожланган илдиз тизими икки—уч йидда тупроқнинг 1 га ҳайдалма қатламида 30 — 40 т гўнгга тенг келадиган 80 — 120 ц илдиз масса ҳосил қилади. Биологик хусусиятлари. Б. узун кунли, ёруғсевар ўсимлик, аммо илдиз тизими тупроққа чуқур кириб бориши туфайли қурғоқчиликка яхши бардош беради. Сариқ ва дурагай Б.лар кўк Б.га қараганда совуққа анча чидамли. Б. намсевар ўсимлик. Иссиқ иқлимли р-нларда суғориш б-н юқори ҳосил олиш мумкин. Б. сув ва ҳавони яхши Утказадиган қумоқ» ва қумлоқ ғовак тупрокларда яхши усади. Нордон ва кучли шўрланган тупроқларда яхши ўсмайди, лекин кучсиз шўрланишга бардошли ва тупроқ шўрини камайтиришга ёрдам беради. Б. узоқ яшайдиган ўсимлик, 15 — 20 йилгача усади, лекин алмашлаб экишда 3 йилгача, ем-хашак учун эса 5 йилгача Устирилади.
Б. якка ўзи ёки арпа, буғдой каби экинлар б-н бирга баҳорда ялпи қаторлаб экилади. Гектарига 12 — 22 кг уруғ сарфланади. Уруғи 15 — 20 кунда униб чиқади. Б. уруғи униб чиқиш қобилиятини 5
— 7, баъзан 10 йилгача саклайди. Баҳорда алоҳида экин сифатида эқилганда кўпай шароитда тез Усади, биринчи йили сершох, сербарг поялар ҳосил қилиб гуллайди ва уруғ беради. Суғориладиган р-нларда Б. биринчи йили 40 —50% гуллаганда 2—3 марта, 2 ва 3 й.ларда эса 40
— 45 кун оралатиб 5— 6 марта ва ундан ҳам кўпроқ ўрилади. Ҳар Урим оралиғида 1 — 2 марта сугорилади. Ўримдан кейин тез кўклаши б-н бошқа кўп йиллик ўтлардан устун туради.
Хўжалик аҳамияти. Б. витамин, оқсилга бой ем-хашак экинидир. Унинг 100 кг кўк массаси таркибида 21,7 озуқа бирлиги ва 4,1 кг ҳазм бўладиган протеин; 100 кг пичанда 45,3 озуқа бирлиги ва 10,3 кг ҳазм бўладиган протеин бор. Б. пичани таркибида 0,35 — 0,40% фосфор, 0,25 — 0,3% кальций ва б. микроэлементлар бўлади. Б. озуқасининг ҳазм бўлиши 70 — 80% га етади. Суғориладиган деҳқончилик шароитида алмашлаб экишда беда энг универсал ва энг яхши самара берадиган экин. Б. 2 — 3 йил ичида тупроқда гектарига 300— 400 кг ва ундан кўпроқ азот тўплайди, тупроқни органик моддалар б-н бойитади, биологик дренаж вазифасини ўтайди, тупроқ структурасини тиклайди, сув, ҳаво тартиботини яхшилайди ва экин ҳосилини оширишга имконият яратади. Б. бир мавсумдаги ўсув даврида ер остки ва ер устки массасини ҳосил қилиш учун ўзидан гектарига 12—15 минг м3 гача сув буғлатади. Б.нинг бу хусусияти ер остки сувлари юза жойлашган майдонларда деҳқончилик са-марадорлигини кўтаришга ёрдам беради ва тупроқ шўрланишини анча камайтиради. Б. тупроқни вилт қўзғатувчидан тозаловчи экин ҳамдир. Б. муттасил уч йил эқилган далаларда унинг илдиз тизими ризосферасида сапрофит микро-организмлар (замбуруғлар, бактериялар, содда ҳайвонлар) учун хавфли зам-буруғларни нобуд қиладиган антогони-стлар тўпланади (қ. Алмашлаб экиш). Ўзбекистондаги хўжаликларда ҳар гектардан 150 —200 ц Б. пичани етиштирилади. Уруғликка мўлжалланган беда-зордан 5 —7 ц/га уруғ олинади.
Навлари. Б.нинг Тошкент 3192, Тошкент 721, Тошкент 1, Вахш 233, Еттисув, Хива, Ўзган ва б. навлари кўп тарқалган (яна қ. Дуккакдошлар). Б. з а -раркунандалари: беда тўплами, беда барг филчаси, беда битў ва б. К а -салликлари: занг касали, уншудринг, барг доғланиши ва б.
Ад.: Й ў л д о ш е в X. С., Ўзбекистонда беда ўстириш, Т., 1969; Турсунхўжаев 3., Сорокин М., Ғўза-беда алмашлаб экиш ва уларнинг самарадорлигини ошириш йуллари, Т., 1978.
Зикрума Турсунхўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.