Boğ tuziş san'ati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 606–609-b. — ziyouz.com
Boğ tuziş san'ati BOĞ TUZIŞ SAN'ATI, boğdorlik san'ati — xiyobon, boğ, park, çorboğ va b. kökalamzorlaştirilgan joylar yaratiş san'ati. Me'moriy rejasi, tarkibidagi köşklari, hovuzlari, xilmaxil daraxtlari, çamanlari b-n me'morlikda alohida örin tutadi. Doim öz tusini özgartirib turuvçi yirik dovdaraxtlarning tabiat hamda badiiy ijod b-n uyğunlaşuvi B. t. s.ning öziga xos xususiyatidir. B. t. s.da mahalliy iklim, börtma tasvir, haykallar, kiçik şakllar me'morligi va b. muhim rol öynaydi, şular b-n dovdaraxtlar, turli inşootlar, suv havzalari, xiyobonlar hamda har xil gul va ösimliklar ekiş, ularni parvariş qiliş asosiy mezon hisoblanadi. B. t. s.da yaratiladigan rangbarang mujassamotlarni 2 asosiy turga — muntazam va manzarali (tabiiy manzaraga taqlidan) boğlarga ajratiş mumkin. Ular dastlab saroy, qörğon, ibodatxonalar tarkibiy qismi sifatida yaratilgan. Qad. Misrda boğlar muntazamligi b-n ajralib turgan; mujassamot markazi bölgan boş bino töğri xiyobon orqali darvoza b-n boğlanib, boğ hududini (har birida hovuz bölgan) teng ikki bölakka ajratgan. Qad. Mesopotamiyada rivoj topgan manzarali boğlar (mil. av. 7-a.) özaro zinalar b-n boğlangan tepaliklarda bunyod etilgan (dunyodagi yetti mö'jizaning biri bölgan Semiramida osma boğlari), sayr etiş va ov qilişga möljallangan yirik qöriqxonalari ham bölgan. Yunonistonda qurilgan ibodatxonalar atrofi simmetrik tarzda ekilgan daraxtlar b-n öralgan. Mil. av. 5-a. dayoq qator ustunlar va haykallar b-n bezatilgan muntazam boğlar barpo etiş rasm bölgan. Bunday boğlarda janglarda halok bölgan qahramonlar xotirasiga sport musobaqalari ötkazilgan. Qad. Rim B. t. yeda ustunlar qatori b-n öralgan, tabiat manzaralari va me'moriy şakllar özaro boğlangan, sun'iy suv havzalari, favvoralar qurilib, şuningdek daraxt va butalar, haykallar, kiçik şakldagi köşk va pergolalar bunyod etilib, poğonasimon gulçirmaşgiçlar va ösimliklar b-n qoplangan boğlar muhim rol öynagan.
Örta Osiyo xalqlari B.t.s.da qad. tajriba va an'analarga ega. Dastlabki boğlar me'morligi asosan xom ğişt, paxsa va sinçkor imoratlardan iborat bölgan, davrlar ötişi b-n buzilib ketgan. Özbek dostonlarida, qad. miniatyura rasmlaridagi turli jannatmakon boğlar, ular örtasidagi ajoyib köşkkoşona, hovuz-favvoralar ta'rifidan qad. boğlar tuzilişini örganiş mumkin.
Arab sayyohlari Örta Osiyo şaharlari boğlarga burkanganligini körib hayratda qolganlar, hatto Samarqand ş.ni Arab xalifaligining eng gözal boği deb ta'riflaganlar. Muhammad Narşaxiyning «Buxoro tarixi» (10— 11-a.lar)da Mansur ibn Nuh (961 — 976) davridagi Buxoro boğlari haqida qisqa ma'lumot qoldirgan: «Jöyi Muliyonning jannatni eslatuvçi gözal maqomidan köra yaxşiroq biror joy va manzil Buxoroda yöq edi. Çunki uning hamma joyi saroylar, boğlar, gulzorlar va böstonlar b-n qoplangan. Doimiy oqib turuvçi suvlar 6n ta'minlangan. Uning çamanzorlari bir-birlariga tutaşib ketgan va ularning oralaridan ariqlar ötib, ming tarafga qarab oqar edi». Narşaxiy yana Malik Şamsulmulk (11-a.) Buxoroning Ibrohim darvozasi yaqinida Şamsobod nomli gözal boğlar, qasrlar me'moriy majmuoti yaratganini yozadi.
Amir Temur davrida barpo etilgan Samarqand atrofidagi boglarning tuzilişi öziga xos bölgan. Boğlar ikki xil körinişda barpo etilgan. Bir toifadagi boğlar muntazam reja asosida barpo qilingan bölib, gul va dovdaraxtlar aniq tartib b-n ötqazilgan. Bu turdagi boğlar tepa yon bağrida zinapoyasimon qilib barpo qilingan. Ikkinçi toifadagi boğlar qöriqxonaga öxşaş bölib, tabiiy daraxtzorlardan foydalanilgan, umumiy maydoni esa qisman obodonlaştirilgan (Boği Jahonnamo şunday boğlardan edi). Boğlarning teng tomonli yoki törtburçak maydonlari baland devorlar b-n örab olinardi, kiriladigan asosiy darvoza ravoqli qilib işlangan va koşin b-n bezatilgan. Darvoza burçaklarida guldastalar bölgan. Bizgaça yetib kelgan «Irşod azziroa» risola (16-a. boşi, Hirot)da temuriylar davri tajribasi umumlaştirilgan. Risolaning bir bobida çorboğ — tört bölakdan iborat boğni barpo qiliş qoidalari («Köçat, gul, daraxt, muattar ötlar ötqaziş, çorboğga tartib beriş va uni barpo qilişda izçillikka rioya qiliş») bayon etilgan. Unda asosiy bino yoki saroyni boğning jan. tomoniga quriş zarurligi körsatilgan. Teng tomonli yoki törtburçakli qilib rejalaştirilgan boğning umumiy maydon atrofi devor b-n öralib, içkari tomonda devordan bir oz naridan ariq ötkaziladi. Ariq böylab uning devor tarafiga oq terak («safidori samarqandiy»), boğ tarafiga esa gulsafsar ekiladi. Ariqqa yondoş qilib yölka quriladi. Undan içkariroqqa örik köçatlari qizğiş gullaydigan şaftoli b-n navbatmanavbat qilib ötqaziladi, söngra tokzorlar tiklanadi. Çorboğning örtasidan katta ariq ötkazilib, undan irmoq orqali çiqarilgan suv saroy binosi oldidagi katta hovuzga kelib quyilgan. Hovuz atrofi böznoç, gulsafsar, gulira'no kabi manzarali ösimliklar va gullar b-n bezatilgan. Katta ariq böylab ikkita yonlama yölka olinib, ularning har ikki tarafidagi törtburçak maydonlar çorçamanmaysazorlarga bölingan. Birinçi maysazorga tok, ikkinçisiga — behi, uçinçisiga — şaftoli va törtinçisiga — nok köçatlari ötqaziş lozim bölgan. Har bir çamanzorda şakl berilgan gulzor (gazon) tartib qilingan: birinçisiga — binafşa, gulsafsar, atirgul, za'far, nargis; ikkinçisiga — boğ va toğ lolasi, oddiy va daşt gulsafsari, havorang yasmin, sariq sallagul, sariq binafşa; uçinçisiga turli nav atirgullar; törtinçisiga — sariq va oq yasmin, liliya, qalampirgul, sariq gulsafsar, xitoy lolasi, gulidovud (guli javhar) ekilgan. Bu gullar şunday tanlab olinganki, ular erta bahordan kuzgaça navbat b-n almaşinib har turli vaqtda gullagan. Binolar atrofiga çinor va bedona tut, şarq tarafdan uylarga yaqinroq qilib olça va gilos, şim.ga qaragan old tomonining örtasiga qizil sallagul ekilgan. Me'moriy tuzilgan boğlarda suv inşootlari — ariq, hovuzlarga alohida ahamiyat berilgan. Hovuzlardan bittasi katta, qolganlari turli hajmda va şaklda — murabba, köp burçakli, kungurali, köpinça örtasida favvorasi bölib, zinapoyasimon (terrasali) boğlarda poğonali şarşara (kaskad)lar ham hosil qilingan. Boğ barpo qilişda köp hollarda oldindan daraxt ekib ança obod qilib qöyilgan joylar tanlab olingan. Keyin ularga reja asosida tartib berilgan (yana q. Amir Temur boğlari).
15—16-a.larda temuriylar saltanati davrida Afğoniston, Hindiston, Eron, Turkiya kabi mamlakatlarda B. t.ye. yanada rivojlandi. Boği Jahonoro, Boği Zoğon, Boği Nav, Boği Zubayda, Boği Bobur, Boği Dilorom, Boği Kalon, Boği Orom, Boği Safed kabi boğlar barpo etildi.
17—19-a.larda Buxoro, Xiva va Qöqon xonliklarida şahar taşqarisida çorboğlar (Çorboği Gul, Fatxoboddagi Boği Şamol, Çorboğxosa, Akrombek boği, «Zulmobod» saroyi, Rahmonqul laşkarboşi boği, Abdusattor laşkarboşi boği, Qozi Kalon Badriddin boği, Barodbek boği, Sitorai Mohi Xosa, Xivada Qibla toza boğ, Rofanik va b.) barpo etilgan.
Şarqsa B. t. s. an'analari asosida barpo etilgan Eron boğlarini yunonlar «paradiza» (jannat) deb ataganlar. Bu boğlar örtasida hovuz bölib, unda ğoz va oqquşlar suzib yurgan. Boğni kesib ötgan anhordan ariqlarga suv oqqan, ba'zi ariqparda sun'iy şarşaralar hosil qilingan. Daraxt va gullar tartib b-n ötqazilgan. Qadimda eng ajoyib va orombaxş boğlarni arablar yaratgan. Ular SyerraNeva (Ispaniya)da toğ suvlaridan foydalanib, toşli yerlarni boğböstonga aylantirganlar. Quyuq soyali sarv, buksus, sada, xurmo daraxtlari ötqazganlar. Hovuzlar atrofiga öyma naqşli kursilar qöyilgan. Ba'zi gul va kökat köçatlari katta toş idişlarga ekilgan. Yölaklar gulzorlardan balandroq bölgan. Hovuzlardagi suv kiçik şarşaralar hosil qilib ariqlarga tuşgan. Ariq va hovuzlar tagiga turli rangdagi koşinlardan naqşlar işlangan. AlHumro saroyi, Generalif kabi boğlar saqlanib qolgan.
Uzoq Şarq (Xitoy, Yaponiya, Koreya) da manzarali boğlar keng rasm bölgan. Unda tabiiy manzaralardan, kiçik şakllar me'morligidan, pastak dovdaraxtlardan, yumaloqyassi toşlar yordamida xuşmanzara boğlar yaratilgan.
Yevropada B. t. s şarq an'analari ta'sirida rivojlandi. Uyğoniş davrida Italiyada notekis joylarda haykal, kiçik şakllar me'morligi, zina, şarşara va b.dan foydalanilgan. Mujassamot markazi bölgan boş bino va b. b-n birgalikda aniq reja asosida muntazam boğlar barpo etilgan (me'morlar J. Viiola, P. Ligorio va b.). 17—18-a.lar Fransiya, Angliya va b. davlatlarda manzarali boğlar qat'iy xandasiy şaklidagi reja böyiça muntazam bog ansambllari (Fransiyadagi Versal boği va b., me'mor A. Lenotr) yaratiddi. Bunda saroy binolari boğ mujassamoti markazi bölib, hovuz, kanal va favvoralar, haykal, kiçik şakllar me'morligi, xiyobon, gulzor va daraxtzorlar uyğunlaştirilib yaxlit me'moriy inşoot yaratilgan.
18— 19-a.larda Rossiyada xam B. t. s. yuksaddi. Ayniqsa saroy boğ ansambllari keng rivojlandi: Letrodvorets, Sarskoye selo (Puşkin)dagi Yekaterina bogi, Pavlovskdagi manzarali boğlar jahon B. t. s.ning eng yaxşi namunalaridandir.
20-a.dan B. t. s.ning yangi turlari vujudga keldi (sport bogi, oymoma bogi, körgazma boği va b.). Ommaviy dam oliş uçun şahar boğlari yaratildi (NyuYorqdagi markaziy boğ, Myunxendagi Olimpiya majmuaviy boği va b.); turli maqsadlarda foydalaniladigan boğlar (bolalar, hayvonot, ösimliklar, memorial inşootlar majmuaviy bogi va b.), örmonzor içidagi boğlar (Kiyevdagi Golosiv örmonida, Vilnyusdagi Vingis, Moskvadagi Izmaylov boği va b.), sun'iy köl kirgoklarida va suv omborlarida (Irkutskdagi «Yoşlar oroli», Kiyevdagi Dnepr gidroparki va b.) barpo etilgan boğlar.
Özbekistonda dastlabki madaniyat va istirohat boği 1882 y.da Toşkentda barpo etildi (keyingi yillarda bu boğ bolalar madaniyat va istirohat boğiga aylantirilgan). Bu yerda turli körgazmalar: sanoat, q.x. körgazmasi va ilmiy körgazma (1890), Turkiston suratlar (fotografiya) körgazmasi (1899) va b. ötkazilgan. Botanika bogi (1922) sobiq generalgubernator bogi hududida. Bobur boği (1932) töqimaçilik kombinati xodimlari taşabbusi b-n taşkil etilgan. Andijondagi hoz. Alişer Navoiy boği Rözioxunboyning xususiy çorboği (1880) örnida barpo qilingan. 1960—80 y.larda Özbekistonda taşkil etilgan Madaniyat va istirohat boğlari asosan bir xil qolipda, uzoq yaşaydigan manzarali daraxtzorlardan iborat bölib, ularda ommaviysiyosiy, madaniymaişiy, jismoniy tarbiya va soğlomlaştiriş işlari olib borilgan. Yozgi kinoteatr, teatr, qiroatxona, öyin avtomatlari, umumiy ovqatlaniş xonalari bölgan.
1991—96 y.larda Madaniyat va istirohat boğlari şaharning boş rejasiga muvofiq maxsus loyihalaş i.t. institutlari tomonidan qayta ta'mirlaniş va yangilarini yaratiş loyihalari işlab çiqildi (Toşkentdagi xalq xöjaligi yutukdari körgazmasi, Mustaqillik maydoni, Farğonadagi Navoiy boği va b.). Özbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov taşabbusi b-n mamlakat şahar markazlarida iqlimi, manzarasi, şaharsozlik va iqtisodiy şaroiti hisobga olinib, ösimliklar, manzarali va mevali boğlar suv quriliş inşootlari, sun'iy havzalari, kanallari, favvora, hovuzlar qad. milliy an'analarni rivojlantirgan holda barpo etilmoqda (q. Özbekiston milliy bogi).
Pölat Zohidov, Muhammadamin Rasulov.
Q.: Amir Temur boğlari, Özbekiston milliy boği
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОҒ ТУЗИШ САНЪАТИ, боғдорлик санъати — хиёбон, боғ, парк, чорбоғ ва б. кўкаламзорлаштирилган жойлар яратиш санъати. Меъморий режаси, таркибидаги кўшклари, ҳовузлари, хилмахил дарахтлари, чаманлари б-н меъморликда алоҳида ўрин тутади. Доим ўз тусини ўзгартириб турувчи йирик довдарахтларнинг табиат ҳамда бадиий ижод б-н уйғунлашуви Б. т. с.нинг ўзига хос хусусиятидир. Б. т. с.да маҳаллий иклим, бўртма тасвир, ҳайкаллар, кичик шакллар меъморлиги ва б. муҳим роль ўйнайди, шулар б-н довдарахтлар, турли иншоотлар, сув ҳавзалари, хиёбонлар ҳамда ҳар хил гул ва ўсимликлар экиш, уларни парвариш қилиш асосий мезон ҳисобланади. Б. т. с.да яратиладиган рангбаранг мужассамотларни 2 асосий турга — мунтазам ва манзарали (табиий манзарага тақлидан) боғларга ажратиш мумкин. Улар дастлаб сарой, қўрғон, ибодатхоналар таркибий қисми сифатида яратилган. Қад. Мисрда боғлар мунтазамлиги б-н ажралиб турган; мужассамот маркази бўлган бош бино тўғри хиёбон орқали дарвоза б-н боғланиб, боғ ҳудудини (ҳар бирида ҳовуз бўлган) тенг икки бўлакка ажратган. Қад. Месопотамияда ривож топган манзарали боғлар (мил. ав. 7-а.) ўзаро зиналар б-н боғланган тепаликларда бунёд этилган (дунёдаги етти мўъжизанинг бири бўлган Семирамида осма боғлари), сайр этиш ва ов қилишга мўлжалланган йирик қўриқхоналари ҳам бўлган. Юнонистонда қурилган ибодатхоналар атрофи симметрик тарзда экилган дарахтлар б-н ўралган. Мил. ав. 5-а. даёқ қатор устунлар ва ҳайкаллар б-н безатилган мунтазам боғлар барпо этиш расм бўлган. Бундай боғларда жангларда ҳалок бўлган қаҳрамонлар хотирасига спорт мусобақалари ўтказилган. Қад. Рим Б. т. еда устунлар қатори б-н ўралган, табиат манзаралари ва меъморий шакллар ўзаро боғланган, сунъий сув ҳавзалари, фавворалар қурилиб, шунингдек дарахт ва буталар, ҳайкаллар, кичик шаклдаги кўшк ва перголалар бунёд этилиб, поғонасимон гулчирмашгичлар ва ўсимликлар б-н қопланган боғлар муҳим роль ўйнаган.
Ўрта Осиё халқлари Б.т.с.да қад. тажриба ва анъаналарга эга. Дастлабки боғлар меъморлиги асосан хом ғишт, пахса ва синчкор иморатлардан иборат бўлган, даврлар ўтиши б-н бузилиб кетган. Ўзбек достонларида, қад. миниатюра расмларидаги турли жаннатмакон боғлар, улар ўртасидаги ажойиб кўшккошона, ҳовуз-фавворалар таърифидан қад. боғлар тузилишини ўрганиш мумкин.
Араб сайёҳлари Ўрта Осиё шаҳарлари боғларга бурканганлигини кўриб ҳайратда қолганлар, ҳатто Самарқанд ш.ни Араб халифалигининг энг гўзал боғи деб таърифлаганлар. Муҳаммад Наршахийнинг «Бухоро тарихи» (10— 11-а.лар)да Мансур ибн Нуҳ (961 — 976) давридаги Бухоро боғлари ҳақида қисқа маълумот қолдирган: «Жўйи Мулиённинг жаннатни эслатувчи гўзал мақомидан кўра яхшироқ бирор жой ва манзил Бухорода йўқ эди. Чунки унинг ҳамма жойи саройлар, боғлар, гулзорлар ва бўстонлар б-н қопланган. Доимий оқиб турувчи сувлар 6н таъминланган. Унинг чаманзорлари бир-бирларига туташиб кетган ва уларнинг ораларидан ариқлар ўтиб, минг тарафга қараб оқар эди». Наршахий яна Малик Шамсулмулк (11-а.) Бухоронинг Иброҳим дарвозаси яқинида Шамсобод номли гўзал боғлар, қасрлар меъморий мажмуоти яратганини ёзади.
Амир Темур даврида барпо этилган Самарқанд атрофидаги богларнинг тузилиши ўзига хос бўлган. Боғлар икки хил кўринишда барпо этилган. Бир тоифадаги боғлар мунтазам режа асосида барпо қилинган бўлиб, гул ва довдарахтлар аниқ тартиб б-н ўтқазилган. Бу турдаги боғлар тепа ён бағрида зинапоясимон қилиб барпо қилинган. Иккинчи тоифадаги боғлар қўриқхонага ўхшаш бўлиб, табиий дарахтзорлардан фойдаланилган, умумий майдони эса қисман ободонлаштирилган (Боғи Жаҳоннамо шундай боғлардан эди). Боғларнинг тенг томонли ёки тўртбурчак майдонлари баланд деворлар б-н ўраб олинарди, кириладиган асосий дарвоза равоқли қилиб ишланган ва кошин б-н безатилган. Дарвоза бурчакларида гулдасталар бўлган. Бизгача етиб келган «Иршод аззироа» рисола (16-а. боши, Ҳирот)да темурийлар даври тажрибаси умумлаштирилган. Рисоланинг бир бобида чорбоғ — тўрт бўлакдан иборат боғни барпо қилиш қоидалари («Кўчат, гул, дарахт, муаттар ўтлар ўтқазиш, чорбоғга тартиб бериш ва уни барпо қилишда изчилликка риоя қилиш») баён этилган. Унда асосий бино ёки саройни боғнинг жан. томонига қуриш зарурлиги кўрсатилган. Тенг томонли ёки тўртбурчакли қилиб режалаштирилган боғнинг умумий майдон атрофи девор б-н ўралиб, ичкари томонда девордан бир оз наридан ариқ ўтказилади. Ариқ бўйлаб унинг девор тарафига оқ терак («сафидори самарқандий»), боғ тарафига эса гулсафсар экилади. Ариққа ёндош қилиб йўлка қурилади. Ундан ичкарироққа ўрик кўчатлари қизғиш гуллайдиган шафтоли б-н навбатманавбат қилиб ўтқазилади, сўнгра токзорлар тикланади. Чорбоғнинг ўртасидан катта ариқ ўтказилиб, ундан ирмоқ орқали чиқарилган сув сарой биноси олдидаги катта ҳовузга келиб қуйилган. Ҳовуз атрофи бўзноч, гулсафсар, гулираъно каби манзарали ўсимликлар ва гуллар б-н безатилган. Катта ариқ бўйлаб иккита ёнлама йўлка олиниб, уларнинг ҳар икки тарафидаги тўртбурчак майдонлар чорчаманмайсазорларга бўлинган. Биринчи майсазорга ток, иккинчисига — беҳи, учинчисига — шафтоли ва тўртинчисига — нок кўчатлари ўтқазиш лозим бўлган. Ҳар бир чаманзорда шакл берилган гулзор (газон) тартиб қилинган: биринчисига — бинафша, гулсафсар, атиргул, заъфар, наргис; иккинчисига — боғ ва тоғ лоласи, оддий ва дашт гулсафсари, ҳаворанг ясмин, сариқ саллагул, сариқ бинафша; учинчисига турли нав атиргуллар; тўртинчисига — сариқ ва оқ ясмин, лилия, қалампиргул, сариқ гулсафсар, хитой лоласи, гулидовуд (гули жавҳар) экилган. Бу гуллар шундай танлаб олинганки, улар эрта баҳордан кузгача навбат б-н алмашиниб ҳар турли вақтда гуллаган. Бинолар атрофига чинор ва бедона тут, шарқ тарафдан уйларга яқинроқ қилиб олча ва гилос, шим.га қараган олд томонининг ўртасига қизил саллагул экилган. Меъморий тузилган боғларда сув иншоотлари — ариқ, ҳовузларга алоҳида аҳамият берилган. Ҳовузлардан биттаси катта, қолганлари турли ҳажмда ва шаклда — мурабба, кўп бурчакли, кунгурали, кўпинча ўртасида фаввораси бўлиб, зинапоясимон (террасали) боғларда поғонали шаршара (каскад)лар ҳам ҳосил қилинган. Боғ барпо қилишда кўп ҳолларда олдиндан дарахт экиб анча обод қилиб қўйилган жойлар танлаб олинган. Кейин уларга режа асосида тартиб берилган (яна қ. Амир Темур боғлари).
15—16-а.ларда темурийлар салтанати даврида Афғонистон, Ҳиндистон, Эрон, Туркия каби мамлакатларда Б. т.е. янада ривожланди. Боғи Жаҳоноро, Боғи Зоғон, Боғи Нав, Боғи Зубайда, Боғи Бобур, Боғи Дилором, Боғи Калон, Боғи Ором, Боғи Сафед каби боғлар барпо этилди.
17—19-а.ларда Бухоро, Хива ва Қўқон хонликларида шаҳар ташқарисида чорбоғлар (Чорбоғи Гул, Фатхободдаги Боғи Шамол, Чорбоғхоса, Акромбек боғи, «Зулмобод» саройи, Раҳмонқул лашкарбоши боғи, Абдусаттор лашкарбоши боғи, Қози Калон Бадриддин боғи, Бародбек боғи, Ситораи Моҳи Хоса, Хивада Қибла тоза боғ, Рофаник ва б.) барпо этилган.
Шарқца Б. т. с. анъаналари асосида барпо этилган Эрон боғларини юнонлар «парадиза» (жаннат) деб атаганлар. Бу боғлар ўртасида ҳовуз бўлиб, унда ғоз ва оққушлар сузиб юрган. Боғни кесиб ўтган анҳордан ариқларга сув оққан, баъзи ариқпарда сунъий шаршаралар ҳосил қилинган. Дарахт ва гуллар тартиб б-н ўтқазилган. Қадимда энг ажойиб ва оромбахш боғларни араблар яратган. Улар СъерраНева (Испания)да тоғ сувларидан фойдаланиб, тошли ерларни боғбўстонга айлантирганлар. Қуюқ сояли сарв, буксус, сада, хурмо дарахтлари ўтқазганлар. Ҳовузлар атрофига ўйма нақшли курсилар қўйилган. Баъзи гул ва кўкат кўчатлари катта тош идишларга экилган. Йўлаклар гулзорлардан баландроқ бўлган. Ҳовузлардаги сув кичик шаршаралар ҳосил қилиб ариқларга тушган. Ариқ ва ҳовузлар тагига турли рангдаги кошинлардан нақшлар ишланган. АлҲумро саройи, Генералиф каби боғлар сақланиб қолган.
Узоқ Шарқ (Хитой, Япония, Корея) да манзарали боғлар кенг расм бўлган. Унда табиий манзаралардан, кичик шакллар меъморлигидан, пастак довдарахтлардан, юмалоқясси тошлар ёрдамида хушманзара боғлар яратилган.
Европада Б. т. с шарқ анъаналари таъсирида ривожланди. Уйғониш даврида Италияда нотекис жойларда ҳайкал, кичик шакллар меъморлиги, зина, шаршара ва б.дан фойдаланилган. Мужассамот маркази бўлган бош бино ва б. б-н биргаликда аниқ режа асосида мунтазам боғлар барпо этилган (меъморлар Ж. Вииьола, П. Лигорио ва б.). 17—18-а.лар Франция, Англия ва б. давлатларда манзарали боғлар қатъий хандасий шаклидаги режа бўйича мунтазам бог ансамбллари (Франциядаги Версаль боғи ва б., меъмор А. Ленотр) яратидди. Бунда сарой бинолари боғ мужассамоти маркази бўлиб, ҳовуз, канал ва фавворалар, ҳайкал, кичик шакллар меъморлиги, хиёбон, гулзор ва дарахтзорлар уйғунлаштирилиб яхлит меъморий иншоот яратилган.
18— 19-а.ларда Россияда хам Б. т. с. юксадди. Айниқса сарой боғ ансамбллари кенг ривожланди: Летродворец, Царское село (Пушкин)даги Екатерина боги, Павловскдаги манзарали боғлар жаҳон Б. т. с.нинг энг яхши намуналаридандир.
20-а.дан Б. т. с.нинг янги турлари вужудга келди (спорт боги, оймома боги, кўргазма боғи ва б.). Оммавий дам олиш учун шаҳар боғлари яратилди (НьюЙорқдаги марказий боғ, Мюнхендаги Олимпия мажмуавий боғи ва б.); турли мақсадларда фойдаланиладиган боғлар (болалар, ҳайвонот, ўсимликлар, мемориал иншоотлар мажмуавий боги ва б.), ўрмонзор ичидаги боғлар (Киевдаги Голосив ўрмонида, Вильнюсдаги Вингис, Москвадаги Измайлов боғи ва б.), сунъий кўл киргокларида ва сув омборларида (Иркутскдаги «Ёшлар ороли», Киевдаги Днепр гидропарки ва б.) барпо этилган боғлар.
Ўзбекистонда дастлабки маданият ва истироҳат боғи 1882 й.да Тошкентда барпо этилди (кейинги йилларда бу боғ болалар маданият ва истироҳат боғига айлантирилган). Бу ерда турли кўргазмалар: саноат, қ.х. кўргазмаси ва илмий кўргазма (1890), Туркистон суратлар (фотография) кўргазмаси (1899) ва б. ўтказилган. Ботаника боги (1922) собиқ генералгубернатор боги ҳудудида. Бобур боғи (1932) тўқимачилик комбинати ходимлари ташаббуси б-н ташкил этилган. Андижондаги ҳоз. Алишер Навоий боғи Рўзиохунбойнинг хусусий чорбоғи (1880) ўрнида барпо қилинган. 1960—80 й.ларда Ўзбекистонда ташкил этилган Маданият ва истироҳат боғлари асосан бир хил қолипда, узоқ яшайдиган манзарали дарахтзорлардан иборат бўлиб, уларда оммавийсиёсий, маданиймаиший, жисмоний тарбия ва соғломлаштириш ишлари олиб борилган. Ёзги кинотеатр, театр, қироатхона, ўйин автоматлари, умумий овқатланиш хоналари бўлган.
1991—96 й.ларда Маданият ва истироҳат боғлари шаҳарнинг бош режасига мувофиқ махсус лойиҳалаш и.т. институтлари томонидан қайта таъмирланиш ва янгиларини яратиш лойиҳалари ишлаб чиқилди (Тошкентдаги халқ хўжалиги ютукдари кўргазмаси, Мустақиллик майдони, Фарғонадаги Навоий боғи ва б.). Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов ташаббуси б-н мамлакат шаҳар марказларида иқлими, манзараси, шаҳарсозлик ва иқтисодий шароити ҳисобга олиниб, ўсимликлар, манзарали ва мевали боғлар сув қурилиш иншоотлари, сунъий ҳавзалари, каналлари, фаввора, ҳовузлар қад. миллий анъаналарни ривожлантирган ҳолда барпо этилмоқда (қ. Ўзбекистон миллий боги).
Пўлат Зоҳидов, Муҳаммадамин Расулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.