Boğdorçilik

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 610–611-b. — ziyouz.com

Boğdorçilik BOĞDORÇILIK, mevaçilik — 1) q.x. ning meva, uzum va rezavor mevalarni yetiştiradigan muhim sohasi. Aholining meva va meva mahsulotlariga, sanoatning meva xom aşyosiga bölgan ehtiyojlarini qondirişga xizmat qiladi. Sof B. (olma, nok, örik, gilos va b. yetiştiriş) va köçatçilik (köçatzorlarda mevali daraxtlar köçatlari yetiştiriş) tarmoqpariga bölinadi. Jahon boğdorçiligida 200 dan ortiq meva, rezavor meva, yonğoq meva turlari ekiladi, ulardan 100 meva turi sanoat ahamiyatiga ega. Olma, zaytun, finikiya pal'masi, banan, mango, tok eng köp ekiladigan meva turlariga kiradi. B. Xitoy, AQŞ, Hindiston, Argentina, Braziliya, Yaponiya, Ispaniya, Fransiya, Italiyada rivojlangan. Örta Osiyodagi B. haqida dastlabki ma'lumotlar mil. av. 1-ming yillikning örtalariga oid yunon, xitoy, rim manbalarida uçraydi. Örta Osiyo köpgina meva turlarining vatani hisoblanadi. Asrlar davomida xalq seleksiyasi asosida örik, olma, nok, yonğoq, bodom, anor, tok va b.ning juda serhosil navlari yaratilgan. Ularning köplari sifat jihatidan dunyo kolleksiyasida özining takrorlanmas örniga ega. 20-a. boşlarida hoz. Özbekiston hududida taxm. 50 ming ga boğ, jumladan 22 ming ga mevazor, 37 ming ga tokzor bölgan. Boğlarning asosiy maydonlari Fargona vodiysi (24%), Toşkent vohasi (36%) va Zarafşon vodiysi (tokzorlarning 50%) ga töğri kelar edi. Boğlarda danakli mevalar 70% ni (asosan örik), uruğli mevalar (olma, nok, behi) 25% maydonni egallagan edi. Şahar va qişloqlar atroflarida alohida mevazorlarda aholining boğlari va çorboğlari (mevazor, tokzor, poliz va sayilboğ)da mevalar, tok, turli gullarning mahalliy navlari ekib kelingan. Yetiştirilgan mevalar yangiligida iste'mol etilgan, lekin qoqi va mayiz soliş asosiy örinda turgan. 20 y.larning 2-yarmidan ixtisoslaştirilgan mevaçilik va tokçilik xöjaliklari barpo etila boşladi, toğ va toğ etaklari zonalarida joylaşgan jamoa xöjaliklarida ham bu tarmoqqa katta e'tibor berildi. Mevalarning nav tarkibini yaxşilaş maqsadlarida olma, nok, uzum va b. ning Yevropa mamlakatlarida yetiştirilgan navlari keltirib ekildi. 50-y.lar oxiri — 60-y.larda 2500—3000 ga boğ va tokzorlarga ega bölgan agrokombinatlar taşkil etildi.

Respublikada meva va rezavor mevaning 20 turi ekiladi. Uruğli meva daraxtlari (olma, nok, behi va b.), danakli meva daraxtlari (örik, şaftoli, olxöri, gilos, olça, oluvoli va b.), subtropik ösimliklar (anor, anjir), yonğoq mevalilar (yonğoq, pista, bodom), rezavor mevalilar (qulupnay, malina, smorodina, çakanda) asosiy örinni egallaydi. Olma, nok va tokning yozgi, kuzgi va kişki navlari muhim xöjalik ahamiyatiga ega. Tokçilik qadimdan Toşkent, Samarqand viloyatlari, Farğona vodiysida taraqqiy etgan, xöraki, mayizbop va konserva mahsulotlari (şinni, murabbo, şarbatlar) hamda vinoçilik yönalişlariga ega. Özbekistonda meva qoqilari va mayizning noyob xillari tayyorlanadi. Respublikaga tropik va subtropik mintaqalardan olib kelingan limon, apelsin, mandarin, unobi, şarq xurmosi, pekan kabi mevalar tobora köproq maydonlarda ekilmoqda. Andijon, Namangan, Surxondaryo, Toşkent viloyatlarida köpgina xöjaliklarda issiqxona limonzorlari barpo qilingan. Respublika böyiça bunday issiqxonalar maydoni 427 ga dan köproq (2001). 90-y.lardan boşlab paxta maydonlari qisqartirilişi munosabati b-n Qoraqalpoğiston Respublikasi; Xorazm, Buxoro, Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida köplab boğ va tokzorlar taşkil etildi. Respublikada 100 dan ortiq ixtisoslaştirilgan B. xöjaliklari bor. Respublikada boğlarning umumiy mayd. 320 ming ga ga yetdi (meva boğlari 199 ming ga, tokzorlar 120 ming ga), yalpi meva va uzum hosili 833 ming t dan oşdi (1999). Mevaning har bir viloyat, tumanning tuproq va iklim şaroitiga moslaştirilgan, r-nlaştirilgan navlari ekiladi. 2) B. fan sifatida mevali daraxtlarning tuzilişi, ösişi, rivojlanişi, köpayişi hamda hosil beriş qonuniyatlarini, şuningdek ularning taşqi muhit b-n aloqadorligini örganadi, turli tabiiy muhitda ösib, yaxşi hosil berişini ta'minlaş uçun ilğor agrotexnika usullarini işlab çiqadi. B. biol., tuproqning fizik va kimyoviy xususiyatlari, ösimliklar fiziologiyasi, agrokimyo hamda umumiy dehqonçilik b-n bevosita aloqador bölib, B. agrotexnikasining barça usullari şu fanlarga asoslanadi. Özbekistonda B.ni rivojlantirişda akad. R. R. Şreder nomidagi Boğdorçilik, uzumçilik va vinoçilik instituti va Özbekiston Ösimlikşunoslik institutitşt xizmati katta. Keyingi yillarda meva, rezavorlar va tokning 200 dan ortiq serhosil navlari yaratildi, boşqa mamlakatlardan keltirib ik,limlaştirildi va ekişga tavsiya etildi.

Respublikadaköçatçilik işl a r i ham ilmiy asosga qöyilgan va markazlaştirilgan. R. R. Şreder nomidagi «Mevaşarbat» korporatsiya va uning viloyatlardagi filial va xöjaliklarida xöjaliklar va boğbon, sohibkorlarga sotiş uçun har yili 10—12 mln. dona turli meva daraxtlari va tok köçatlari yetiştiriladi (yana q. Ampelografiya, Pomologiya).

Sultan Xolnazarov.

Q.: Ampelografiya, Pomologiya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОҒДОРЧИЛИК, мевачилик — 1) қ.х. нинг мева, узум ва резавор меваларни етиштирадиган муҳим соҳаси. Аҳолининг мева ва мева маҳсулотларига, саноатнинг мева хом ашёсига бўлган эҳтиёжларини қондиришга хизмат қилади. Соф Б. (олма, нок, ўрик, гилос ва б. етиштириш) ва кўчатчилик (кўчатзорларда мевали дарахтлар кўчатлари етиштириш) тармоқпарига бўлинади. Жаҳон боғдорчилигида 200 дан ортиқ мева, резавор мева, ёнғоқ мева турлари экилади, улардан 100 мева тури саноат аҳамиятига эга. Олма, зайтун, финикия палъмаси, банан, манго, ток энг кўп экиладиган мева турларига киради. Б. Хитой, АҚШ, Ҳиндистон, Аргентина, Бразилия, Япония, Испания, Франция, Италияда ривожланган. Ўрта Осиёдаги Б. ҳақида дастлабки маълумотлар мил. ав. 1-минг йилликнинг ўрталарига оид юнон, хитой, рим манбаларида учрайди. Ўрта Осиё кўпгина мева турларининг ватани ҳисобланади. Асрлар давомида халқ селекцияси асосида ўрик, олма, нок, ёнғоқ, бодом, анор, ток ва б.нинг жуда серҳосил навлари яратилган. Уларнинг кўплари сифат жиҳатидан дунё коллекциясида ўзининг такрорланмас ўрнига эга. 20-а. бошларида ҳоз. Ўзбекистон ҳудудида тахм. 50 минг га боғ, жумладан 22 минг га мевазор, 37 минг га токзор бўлган. Боғларнинг асосий майдонлари Фаргона водийси (24%), Тошкент воҳаси (36%) ва Зарафшон водийси (токзорларнинг 50%) га тўғри келар эди. Боғларда данакли мевалар 70% ни (асосан ўрик), уруғли мевалар (олма, нок, беҳи) 25% майдонни эгаллаган эди. Шаҳар ва қишлоқлар атрофларида алоҳида мевазорларда аҳолининг боғлари ва чорбоғлари (мевазор, токзор, полиз ва сайилбоғ)да мевалар, ток, турли гулларнинг маҳаллий навлари экиб келинган. Етиштирилган мевалар янгилигида истеъмол этилган, лекин қоқи ва майиз солиш асосий ўринда турган. 20 й.ларнинг 2-ярмидан ихтисослаштирилган мевачилик ва токчилик хўжаликлари барпо этила бошлади, тоғ ва тоғ этаклари зоналарида жойлашган жамоа хўжаликларида ҳам бу тармоққа катта эътибор берилди. Меваларнинг нав таркибини яхшилаш мақсадларида олма, нок, узум ва б. нинг Европа мамлакатларида етиштирилган навлари келтириб экилди. 50-й.лар охири — 60-й.ларда 2500—3000 га боғ ва токзорларга эга бўлган агрокомбинатлар ташкил этилди.

Республикада мева ва резавор меванинг 20 тури экилади. Уруғли мева дарахтлари (олма, нок, беҳи ва б.), данакли мева дарахтлари (ўрик, шафтоли, олхўри, гилос, олча, олуволи ва б.), субтропик ўсимликлар (анор, анжир), ёнғоқ мевалилар (ёнғоқ, писта, бодом), резавор мевалилар (қулупнай, малина, смородина, чаканда) асосий ўринни эгаллайди. Олма, нок ва токнинг ёзги, кузги ва кишки навлари муҳим хўжалик аҳамиятига эга. Токчилик қадимдан Тошкент, Самарқанд вилоятлари, Фарғона водийсида тараққий этган, хўраки, майизбоп ва консерва маҳсулотлари (шинни, мураббо, шарбатлар) ҳамда виночилик йўналишларига эга. Ўзбекистонда мева қоқилари ва майизнинг ноёб хиллари тайёрланади. Республикага тропик ва субтропик минтақалардан олиб келинган лимон, апельсин, мандарин, уноби, шарқ хурмоси, пекан каби мевалар тобора кўпроқ майдонларда экилмоқда. Андижон, Наманган, Сурхондарё, Тошкент вилоятларида кўпгина хўжаликларда иссиқхона лимонзорлари барпо қилинган. Республика бўйича бундай иссиқхоналар майдони 427 га дан кўпроқ (2001). 90-й.лардан бошлаб пахта майдонлари қисқартирилиши муносабати б-н Қорақалпоғистон Республикаси; Хоразм, Бухоро, Сирдарё ва Жиззах вилоятларида кўплаб боғ ва токзорлар ташкил этилди. Республикада 100 дан ортиқ ихтисослаштирилган Б. хўжаликлари бор. Республикада боғларнинг умумий майд. 320 минг га га етди (мева боғлари 199 минг га, токзорлар 120 минг га), ялпи мева ва узум ҳосили 833 минг т дан ошди (1999). Меванинг ҳар бир вилоят, туманнинг тупроқ ва иклим шароитига мослаштирилган, р-нлаштирилган навлари экилади. 2) Б. фан сифатида мевали дарахтларнинг тузилиши, ўсиши, ривожланиши, кўпайиши ҳамда ҳосил бериш қонуниятларини, шунингдек уларнинг ташқи муҳит б-н алоқадорлигини ўрганади, турли табиий муҳитда ўсиб, яхши ҳосил беришини таъминлаш учун илғор агротехника усулларини ишлаб чиқади. Б. биол., тупроқнинг физик ва кимёвий хусусиятлари, ўсимликлар физиологияси, агрокимё ҳамда умумий деҳқончилик б-н бевосита алоқадор бўлиб, Б. агротехникасининг барча усуллари шу фанларга асосланади. Ўзбекистонда Б.ни ривожлантиришда акад. Р. Р. Шредер номидаги Боғдорчилик, узумчилик ва виночилик институты ва Ўзбекистон Ўсимликшунослик институтитшт хизмати катта. Кейинги йилларда мева, резаворлар ва токнинг 200 дан ортиқ серҳосил навлари яратилди, бошқа мамлакатлардан келтириб ик,лимлаштирилди ва экишга тавсия этилди.

Республикадакўчатчилик ишл а р и ҳам илмий асосга қўйилган ва марказлаштирилган. Р. Р. Шредер номидаги «Мевашарбат» корпорация ва унинг вилоятлардаги филиал ва хўжаликларида хўжаликлар ва боғбон, соҳибкорларга сотиш учун ҳар йили 10—12 млн. дона турли мева дарахтлари ва ток кўчатлари етиштирилади (яна қ. Ампелография, Помология).

Султан Холназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.