Çiğatoy

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 126–127-b. — ziyouz.com

Çiğatoy ÇIĞATOY, Çiğatoyxon (71242) — Çiğatoy ulusi hukmdori (1224—42). Çingizxonnint 2öğli. Onasi Börta fujin (xotun) qönğirot uruği vakili Day nöyonning qizi bölgan. Saltanat qonunqoidalari (töra), udumlar, xususan, Çingizxon yasosinnnt beistisno bajarilişini nazorat qiliş uning zimmasiga yuklatilgan. Ç. Çingizxon boşliq möğullarning bosqinçilik yurişlarida faol iştirok etgan. 1211 y.da Xitoyga qarşi taşlangan harbiy safarda Ç. ukalari Öqtoy va Tulu hamroxligida bir neçta yirik şaharlarni zabt etgan. Örta Osiyoning möğullar tomonidan istilo qilinişida faollik va qattiqqöllik körsatgan Ç. Jöji va Öqtoy bilan birgalikda Ötrorni 3 oylik qamaldan söng (1219) olgan. 1220 y. Urganç mudofaasi vaqtida Ç. bilan akasi Jöji örtasida kelişmovçilik yuzaga çiqadi. Oqibatda Çingizxon laşkar qömondonligiga Öqtoyni tayinlaydi. Ç. 1221 y.ning 25 noyab. da Sulton Jaloliddin bilan bölgan qaqşatqiç jangda (q. Sind daryosi böyidagi ekang) otasi yonida turgan. Çingizxonning tangutlarga qarşi uyuştirgan harbiy safari çoğida (1227) Ç. yurtni muhofaza qiliş işlariga boşçilik qilgan.

1224 y. Çingizxon möğullar zabt etgan yerlarni öğillariga mulk tarzida taqsimlab bergan. Şarqsa nayman qabilalari yaşaydigan Oltoydan ğarbda Jayxun (Amudaryo)gaça, Ğuljadan Samarkandu Buxorogaça bölgan hududlar Ç.ga tekkan. Uning qarorgohi Ili daryosi vodiysida joylaşgan. Ç. öziga tegişli ulus boşqaruvini avval Maxmud Yalavoçga, 1238 y. Mahmud Yalavoç Öqtoy tomonidan Pekin gubernatori (1254 y.gaça) etib tayinlangaç, uning öğli Mas'udbekka (1238— 89) topşirgan (q. Masud Yalavoç). Özi umrining oxirigaça Öqtoy qoon saroyida hukmdorning maslahatçisi sifatida faoliyat körsatgan. Ç. nomi bilan uning ulusi Çiğatoy ulusi, Movarounnahr aholisi sözlaşadigan til esa çiğatoy tili deb nom olgan (q. Çiğatoylar).

Ad. Raşidad-Din, Sbornik letopisey, t.2, M.L., I960; Abulğoziy, Şajarayi turk, T., 1992; Mirzo Uluğbek Tört ulus tarixi, T., 1994.

Hamidulla Dadaboyev.

Q.: Çiğatoylar, Mas'ud Yalavoç

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧИҒАТОЙ, Чиғатойхон (71242) — Чиғатой улуси ҳукмдори (1224—42). Чингизхоннинт 2ўғли. Онаси Бўрта фужин (хотун) қўнғирот уруғи вакили Дай нўённинг қизи бўлган. Салтанат қонунқоидалари (тўра), удумлар, хусусан, Чингизхон ясосинннт беистисно бажарилишини назорат қилиш унинг зиммасига юклатилган. Ч. Чингизхон бошлиқ мўғулларнинг босқинчилик юришларида фаол иштирок этган. 1211 й.да Хитойга қарши ташланган ҳарбий сафарда Ч. укалари Ўқтой ва Тулу ҳамрохлигида бир нечта йирик шаҳарларни забт этган. Ўрта Осиёнинг мўғуллар томонидан истило қилинишида фаоллик ва қаттиққўллик кўрсатган Ч. Жўжи ва Ўқтой билан биргаликда Ўтрорни 3 ойлик қамалдан сўнг (1219) олган. 1220 й. Урганч мудофааси вақтида Ч. билан акаси Жўжи ўртасида келишмовчилик юзага чиқади. Оқибатда Чингизхон лашкар қўмондонлигига Ўқтойни тайинлайди. Ч. 1221 й.нинг 25 нояб. да Султон Жалолиддин билан бўлган қақшатқич жангда (қ. Синд дарёси бўйидаги эканг) отаси ёнида турган. Чингизхоннинг тангутларга қарши уюштирган ҳарбий сафари чоғида (1227) Ч. юртни муҳофаза қилиш ишларига бошчилик қилган.

1224 й. Чингизхон мўғуллар забт этган ерларни ўғилларига мулк тарзида тақсимлаб берган. Шарқца найман қабилалари яшайдиган Олтойдан ғарбда Жайхун (Амударё)гача, Ғулжадан Самарканду Бухорогача бўлган ҳудудлар Ч.га теккан. Унинг қароргоҳи Или дарёси водийсида жойлашган. Ч. ўзига тегишли улус бошқарувини аввал Махмуд Ялавочга, 1238 й. Маҳмуд Ялавоч Ўқтой томонидан Пекин губернатори (1254 й.гача) этиб тайинлангач, унинг ўғли Масъудбекка (1238— 89) топширган (қ. Масьуд Ялавоч). Ўзи умрининг охиригача Ўқтой қоон саройида ҳукмдорнинг маслаҳатчиси сифатида фаолият кўрсатган. Ч. номи билан унинг улуси Чиғатой улуси, Мовароуннаҳр аҳолиси сўзлашадиган тил эса чиғатой тили деб ном олган (қ. Чиғатойлар).

Ад. Рашидад-Дин, Сборник летописей, т.2, М.Л., I960; Абулғозий, Шажарайи турк, Т., 1992; Мирзо Улуғбек Тўрт улус тарихи, Т., 1994.

Ҳамидулла Дадабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.