Damba
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 67-b. — ziyouz.com
Damba DAMBA, kötarma — daryo özani va qayirlarida suv yölini tösiş yoki oqim yönalişini özgartiriş uçun quriladigan tuproq kötarma körinişidagi gidrotexnika inşooti. D. bosimli va bosimsiz turlarga bölinadi.
Bosimli yoki ihota D. soqildagi pasttekisliklarni suv bosişdan saqlaş uçun daryo, kanal, suv ombori va ş.k.ning qirğoqlarini kötariş (tösuvçi-himoya D.) va bosimli gidrotexnika inşootlarini qirğoq b-n tutaştiriş (tutaştiruvçi D.) maqsadlarida barpo etiladi. Örta Osiyo daryolari tez oqişi va özani tez-tez özgarib turganligi sababli aksariyat qirğoq D.lari ba'zida qöşqavat qilib quriladi. Mac, Amudaryoning qirğoqlari tez-tez yuvilib turadigan quyi oqimida bal. 1,5—3 m, uz. qariyb 900 km bölgan himoya D.si barpo etilgan. Bu kötarmalar, ayniqsa yozgi toşqin (25—30, ba'zida 45 kungaça) va kişki muzlar tiqilib qoladigan (10—20 kun) davrlarda suvning kuçini qaytaradi (q. Deygiş). Bosimsiz D.lar özanni tartibga soliş va töğrilaş, suv olgiç va suv ötkazgiç inşootlar işini yaxşilaş maqsadida oqim yönalişini özgartiriş uçun quriladi. Ular suvga kömilişi yoki kömilmasligi mumkin. Oqim yönalişiga nisbatan joylaşişiga köra köndalang yoki böylama D.ga bölinadi. D., asosan, mahalliy quriliş materiallari — qum-tuproq, toş, tuproq, şox-şabba va ş.k.dan barpo qilinadi. D.lar köpinça toş-tuproqdan yasaladi, mexanizatsiyani qöllaş qulay va qurilişni uzluksiz olib boriş mumkin bölgani uçun bu D.lar nisbatan tez bitadi. D. uyma, yuvma (suv oqizib keltirgan çökindilarni gidromexanizatsiya vositalarini qöllab, qirğoqqa uyiş) va kombinatsiyalaştirilgan (pastki qismi yuvma va ustki qismi uyma) usulda quriladi.
Amin Muhamedov.
Q.: Deygiş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДАМБА, кўтарма — дарё ўзани ва қайирларида сув йўлини тўсиш ёки оқим йўналишини ўзгартириш учун қуриладиган тупроқ кўтарма кўринишидаги гидротехника иншооти. Д. босимли ва босимсиз турларга бўлинади.
Босимли ёки иҳота Д. соқилдаги пасттекисликларни сув босишдан сақлаш учун дарё, канал, сув омбори ва ш.к.нинг қирғоқларини кўтариш (тўсувчи-ҳимоя Д.) ва босимли гидротехника иншоотларини қирғоқ б-н туташтириш (туташтирувчи Д.) мақсадларида барпо этилади. Ўрта Осиё дарёлари тез оқиши ва ўзани тез-тез ўзгариб турганлиги сабабли аксарият қирғоқ Д.лари баъзида қўшқават қилиб қурилади. Mac, Амударёнинг қирғоқлари тез-тез ювилиб турадиган қуйи оқимида бал. 1,5—3 м, уз. қарийб 900 км бўлган ҳимоя Д.си барпо этилган. Бу кўтармалар, айниқса ёзги тошқин (25—30, баъзида 45 кунгача) ва кишки музлар тиқилиб қоладиган (10—20 кун) даврларда сувнинг кучини қайтаради (қ. Дейгиш). Босимсиз Д.лар ўзанни тартибга солиш ва тўғрилаш, сув олгич ва сув ўтказгич иншоотлар ишини яхшилаш мақсадида оқим йўналишини ўзгартириш учун қурилади. Улар сувга кўмилиши ёки кўмилмаслиги мумкин. Оқим йўналишига нисбатан жойлашишига кўра кўндаланг ёки бўйлама Д.га бўлинади. Д., асосан, маҳаллий қурилиш материаллари — қум-тупроқ, тош, тупроқ, шох-шабба ва ш.к.дан барпо қилинади. Д.лар кўпинча тош-тупроқдан ясалади, механизацияни қўллаш қулай ва қурилишни узлуксиз олиб бориш мумкин бўлгани учун бу Д.лар нисбатан тез битади. Д. уйма, ювма (сув оқизиб келтирган чўкиндиларни гидромеханизация воситаларини қўллаб, қирғоққа уйиш) ва комбинациялаштирилган (пастки қисми ювма ва устки қисми уйма) усулда қурилади.
Амин Муҳамедов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.