Dehqonçilik tizimi

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233–235-b. — ziyouz.com

Dehqonçilik tizimi - yerdan samarali foydalaniş, tuproq unumdorligini tiklaş va oşiriş, ekinlardan yuqori va barqaror hosil olişga qaratilgan, özaro bir-biriga boglik texnologik (agrotexnik), meliorativ va taşkiliy iqtisodiy tadbirlar majmui. Hozirgi q. x. da D. t. özaro aloqador bir qança böğinlarni öz içiga oladi: almaşlab ekişnp taşkil etiş; ekinni yetiştiriş texnologiyasi; yerni işlaş tizimi; öğitlaş tizimi; begona öt, zararkunanda va kasalliklarga qarşi kuraş tadbirlari; uruğçilik; yerni suv va şamol eroziyasidan himoya qiliş tadbirlari; suvdan töğri foydalaniş, tuproqning şörlanişi va botqoklanişiga qarşi irrigatsiya va melioratsiya tadbirlarini amalga oşiriş va b.; ayrim mintaqalarda suv çiqariş, botqoq yerlarni quritiş, kimyoviy melioratsiyalaş (yerni ohaklaş, gipslaş va b.), dala ihota örmonzorlari barpo etiş ham D. t. tarkibiga kiradi.

D. t. ning paydo bölişi va özgarib borişi jamiyatning işlab çiqaruvçi kuçlari, ayniqsa sanoat işlab çiqarişi va fan-texnika taraqqiyoti b-n çambarças boglikdir. D. t. yerga egalik şakli, yerga işlov beriş texnikasi va agronomiya fani taraqqiyotiga, şuningdek, tabiiy şaroitlarga boğliq holda takomillaşib bordi. D. t. taraqqiyoti dehqonçilikni intensivlaşning turli bosqiçlarini aks ettiradi Deqqonçilikning quyi şakllaridan yuqori şakllariga ötila borgan sayin haydaladigan yerlarda yetiş-tiriladigan q. x. ekinlari turli guruhlarining nisbati, xususan, don, texnika va ozuka ekinlarining muayyan nisbatda yetiştirilişi D. t. ning eng muhim belgisi bölib qoladi. Samaradorlik darajasiga köra, D. t. 4 guruhga bölinadi: ibtidoiy, ekstensiv, oraliq va intensiv.

Jamiyat taraqqiyotining ibtidoiy jamoa tuzumi davridan boşlab şakllana boşlagan ibtidoiy dehqonçilik tizimlarida oçilgan va özlaştirilgan yerning bir qismida — kiçik yer maydonlarida deqqonçilik qilingan. Qolgan yerlar tabiiy ötlar b-n band bölgan. Tuproq unumdorligi odamning iştirokisiz ösimliklar, mikroorganizmlar ta'sirida tabiiy yöllar b-n tiklangan. U davrda yerga xususiy mulkçilik bölmagan, dehqonlarning ixtiyorida qöriq yerlar mikdori çeklanmagan, yer ibtidoiy usulda işlangan, yerning quvvati ketib hosildorlik pasaygaç, u yer taşlanib, boşqa yangi yer özlaştirilgan. Uzoq muddatga (15—20 yillar) taşlab qöyilgan yer maydonining unumdorligi tabiiy yöl b-n kayta tiklangan. Bunday dehqonçilik qöriq yer D. t. nomini olgan. Keyin-çalik ilgari foydalanilgan yerlarga kaytib kelib ekin ekişgan. Şunday qilib, qöriqer D. t. partover D. t. gaalmaşingan. Ekstensiv D. t. (asosan örta asrlarda yuzaga kelgan) ötmişda qöllanilib kelgan tizimlarning yanada mukammallaştirilgan körinişidir. Bunda haydaşga yaroqli barça yerlarning yarmi yoki ularning köpçilik qismi şudgorlanib, asosan, ğalla ekilgan. Tuproq unumdorligi tabiiy tiklanişi jarayonlari inson tomonidan toza şudgorga işlov beriş, köp yillik ötlar ekiş b-n qis-man boşqarilgan. Bunda yerni uzok, muddat bekorga taşlab qöyiş emas, balki yerni begona ötlardan toza tutiş va unumdorligini oşiriş maqsadida donöt almaşlab ekişda köp yillik ötlar va çopiqtalab ekinlarni ekiş, dam berilgan şudgorlarni qayta işlaş yöli b-n tuproq unumdorligini tartibga solib turiş, köp yillik ötlarni ekiş xarakterlidir.

Aholining ösişi va oziq-ovqat mahsulotlariga bölgan ehtiyojning ortişi D. t.ni ham özgartirdi, ya'ni yerni uzoq muddat ekmay taşlab qöyiş emas, balki yerni begona ötlardan toza tutiş va unumdorligini oşiriş maqsadida bir yoz şudgorlab qöyiş usuli qöllanadigan böldi. Bu şudgor D. t. d deb ataldi. Bunda bir dala yozi b-n şudgor qilib qoldirilsa, ikkinçi dala ekin b-n band qilinadi. Şudgorlaş D. t. da haydaladigan yerlardan taşqari, ötloq-yaylov yerlar ham bölgan. Keyinçalik bu yerlar ham haydalib şudgor D. t. ga kiritila boşlandi. Bu tizimni tuproq unumdorligini oşirişdagi birinçi uriniş desa böladi. Unda ekinlarni navbatlab ekiş tartibi, tuproqni işlaş (asosiy qurol omoç va yoğoç mola) va göng b-n öğitlaş mavjud edi. Yoğingarçilik yetarli miqdorda bölgan yillari şudgorga çopiq qilinadigan ertagi poliz yoki yem-xaşak ekinlari ekilgan.

17—18-a.larda sanoatning rivojlanişi, şaharlarning kengayişi, aholining ösişi va oziq-ovqat mahsulotlariga bölgan ehtiyojning orti-şi, çorvaçilikning rivojlanişi D. t. ni ham özgartirdi.

Oraliq D. t. (kapitalizmning q. x. işlab çiqarişiga kirib kelişi darajasiga qarab qöllanilgan) ekişga yarokli yerlardan töliq va samarali foydalaniş hamda odamning tuproq unumdorligini tiklaşga ta'siri kuçayişi b-n ajralib turadi. Tabiiy yem-xaşak resurslarining yetişmasligi, tabiiy ötlokdar maydonining qisqarişi, yem-xaşak ekinlari (beda, yönğiçğa, ildizmevalilar) ekişni taqozo qildi. Dondam berilgan şudgor D. t. ni yanada takomillaştiriş, köp yillik ötlar yoki çopiq qilinadigan ekinlar — dondam berilgan şudgor almaşlab ekişni qöllaş, organik öğitlarni köproq işlatiş, tuproqqa yaxşi işlov beriş bu tizimning asosiy belgilaridir. Bunda ekişga yarokli yerlardan unumliroq foydalaniladi.

Intensiv D. t. (Ğarbiy Yevropa mamlakatlarida 18-a. örtalaridan qöllanila boşlagan) dalali (navbatlab) ekiş D. t., çopiq qilinadigan ekinlar D. t., yem-xaşak ekinlari D. t. ekişga yarokli yerlardan 100 foiz yuqori hosildor ekinlar ekib foydalaniş, oraliq ekinlarni ekiş b-n tavsiflanadi. Bu D. t. da haydaladigan jami yerlar don, dukkakli don, texnika va yem-xaşak ekinlari b-n band qilinadi. Intensiv D. t.da çopiq qilinmaydigan ekinlar (donli, dukkakli ekinlar) b-n çopiq qilinadigan ekinlar (ğöza, kanop va b.) ni almaşlab ekiş yöli b-n tuproq unumdorligini saqlaş va oşiriş, organik va mineral öğitlardan samarali foydalaniş, tuproqni işlaş; ekişga yarokli yerlarda bozor talablariga qarab tovar mahsulotlar beradigan ekinlarni yetiştiriş, kompleks mexanizatsiyani qöllaş, suğoriş, erozi-yaga qarşi kuraş xarakterlidir.

Örta Osiyo dehqonçiligi tarixida yuqorida keltirilgan jami tizimlardan foydalanilgan. 20-a.ning 20-y.laridan boşlab suğoriladigan mintaqalarida çopiq qilinadigan ekinlar almaşlab ekiş tizimi vujudga keldi. Suğoriladigan dehqonçilik mintaqalarida bunday D. t.da çopiq qilinadigan ekinlar, ayniqsa ğöza—ğalla—beda almaşlab ekişda haydaladigan yerlarning 50—70% ni egallaydi. Toza şudgor (dam berilgan yerlar) deyarli uçramaydi. Yerlardan yanada unumli foydalaniş maqsadlarida asosiy ekindan böşagan yerlarga oraliq, qoplama, takroriy ekinlar köp ekiladi. Almaşlab ekişning öt dalasiga bedadan taşqari makkajöxori, oq jöxori, lavlagi, xaşaki poliz ekinlari (çorvaçilik uçun) ekiladi. Özbekistonda har bir viloyat va Qoraqalpoğiston Respublikasi uçun ilmiy asoslangan zonal D. t. işlab çiqilgan, bu D. t. quyidagi tarkibiy qismlarni (kenja tizimlarni) öz içiga oladi: almaşlab ekiş, tup-roqni işlaş tizimi; öğitlaş tizimi; begona ötlar, kasalliklar va zararkunandalarga qarşi kuraş tadbirlari; suğoriş va melioratsiya; tuproqni eroziyadan asraş; maşinalar tizimi va b. Yerlarning unumdorligini oşiriş uçun almaşlab ekişning va tuproqni işlaşning oqilona usullari qöllaniladi, yetiştirilayotgan ekinlarga melioratsiya va suğoriş talabiga köra köp miqsorda organik va mineral öğitlar solib turiladi, suv va şamol eroziyasiga qarşi kuraş olib boriladi va h. k. (yana q. Almaşlab ekiş, Dehqonçilik, Dehqonçilikning asosiy konunlari).

Abdurahim Ermatov.

Q.: Almaşlab ekiş, Dehqonçilik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДЕҲҚОНЧИЛИК ТИЗИМИ - ердан самарали фойдаланиш, тупроқ унумдорлигини тиклаш ва ошириш, экинлардан юқори ва барқарор ҳосил олишга қаратилган, ўзаро бир-бирига боглик технологик (агротехник), мелиоратив ва ташкилий иқтисодий тадбирлар мажмуи. Ҳозирги қ. х. да Д. т. ўзаро алоқадор бир қанча бўғинларни ўз ичига олади: алмашлаб экишнп ташкил этиш; экинни етиштириш технологияси; ерни ишлаш тизими; ўғитлаш тизими; бегона ўт, зараркунанда ва касалликларга қарши кураш тадбирлари; уруғчилик; ерни сув ва шамол эрозиясидан ҳимоя қилиш тадбирлари; сувдан тўғри фойдаланиш, тупроқнинг шўрланиши ва ботқокланишига қарши ирригация ва мелиорация тадбирларини амалга ошириш ва б.; айрим минтақаларда сув чиқариш, ботқоқ ерларни қуритиш, кимёвий мелиорациялаш (ерни оҳаклаш, гипслаш ва б.), дала иҳота ўрмонзорлари барпо этиш ҳам Д. т. таркибига киради.

Д. т. нинг пайдо бўлиши ва ўзгариб бориши жамиятнинг ишлаб чиқарувчи кучлари, айниқса саноат ишлаб чиқариши ва фан-техника тараққиёти б-н чамбарчас богликдир. Д. т. ерга эгалик шакли, ерга ишлов бериш техникаси ва агрономия фани тараққиётига, шунингдек, табиий шароитларга боғлиқ ҳолда такомиллашиб борди. Д. т. тараққиёти деҳқончиликни интенсивлашнинг турли босқичларини акс эттиради Деққончиликнинг қуйи шаклларидан юқори шаклларига ўтила борган сайин ҳайдаладиган ерларда етиш-тириладиган қ. х. экинлари турли гуруҳларининг нисбати, хусусан, дон, техника ва озука экинларининг муайян нисбатда етиштирилиши Д. т. нинг энг муҳим белгиси бўлиб қолади. Самарадорлик даражасига кўра, Д. т. 4 гуруҳга бўлинади: ибтидоий, экстенсив, оралиқ ва интенсив.

Жамият тараққиётининг ибтидоий жамоа тузуми давридан бошлаб шакллана бошлаган ибтидоий деҳқончилик тизимларида очилган ва ўзлаштирилган ернинг бир қисмида — кичик ер майдонларида деққончилик қилинган. Қолган ерлар табиий ўтлар б-н банд бўлган. Тупроқ унумдорлиги одамнинг иштирокисиз ўсимликлар, микроорганизмлар таъсирида табиий йўллар б-н тикланган. У даврда ерга хусусий мулкчилик бўлмаган, деҳқонларнинг ихтиёрида қўриқ ерлар микдори чекланмаган, ер ибтидоий усулда ишланган, ернинг қуввати кетиб ҳосилдорлик пасайгач, у ер ташланиб, бошқа янги ер ўзлаштирилган. Узоқ муддатга (15—20 йиллар) ташлаб қўйилган ер майдонининг унумдорлиги табиий йўл б-н кайта тикланган. Бундай деҳқончилик қўриқ ер Д. т. номини олган. Кейин-чалик илгари фойдаланилган ерларга кайтиб келиб экин экишган. Шундай қилиб, қўриқер Д. т. партовер Д. т. гаалмашинган. Экстенсив Д. т. (асосан ўрта асрларда юзага келган) ўтмишда қўлланилиб келган тизимларнинг янада мукаммаллаштирилган кўринишидир. Бунда ҳайдашга яроқли барча ерларнинг ярми ёки уларнинг кўпчилик қисми шудгорланиб, асосан, ғалла экилган. Тупроқ унумдорлиги табиий тикланиши жараёнлари инсон томонидан тоза шудгорга ишлов бериш, кўп йиллик ўтлар экиш б-н қис-ман бошқарилган. Бунда ерни узок, муддат бекорга ташлаб қўйиш эмас, балки ерни бегона ўтлардан тоза тутиш ва унумдорлигини ошириш мақсадида донўт алмашлаб экишда кўп йиллик ўтлар ва чопиқталаб экинларни экиш, дам берилган шудгорларни қайта ишлаш йўли б-н тупроқ унумдорлигини тартибга солиб туриш, кўп йиллик ўтларни экиш характерлидир.

Аҳолининг ўсиши ва озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжнинг ортиши Д. т.ни ҳам ўзгартирди, яъни ерни узоқ муддат экмай ташлаб қўйиш эмас, балки ерни бегона ўтлардан тоза тутиш ва унумдорлигини ошириш мақсадида бир ёз шудгорлаб қўйиш усули қўлланадиган бўлди. Бу шудгор Д. т. д деб аталди. Бунда бир дала ёзи б-н шудгор қилиб қолдирилса, иккинчи дала экин б-н банд қилинади. Шудгорлаш Д. т. да ҳайдаладиган ерлардан ташқари, ўтлоқ-яйлов ерлар ҳам бўлган. Кейинчалик бу ерлар ҳам ҳайдалиб шудгор Д. т. га киритила бошланди. Бу тизимни тупроқ унумдорлигини оширишдаги биринчи уриниш деса бўлади. Унда экинларни навбатлаб экиш тартиби, тупроқни ишлаш (асосий қурол омоч ва ёғоч мола) ва гўнг б-н ўғитлаш мавжуд эди. Ёғингарчилик етарли миқдорда бўлган йиллари шудгорга чопиқ қилинадиган эртаги полиз ёки ем-хашак экинлари экилган.

17—18-а.ларда саноатнинг ривожланиши, шаҳарларнинг кенгайиши, аҳолининг ўсиши ва озиқ-овқат маҳсулотларига бўлган эҳтиёжнинг орти-ши, чорвачиликнинг ривожланиши Д. т. ни ҳам ўзгартирди.

Оралиқ Д. т. (капитализмнинг қ. х. ишлаб чиқаришига кириб келиши даражасига қараб қўлланилган) экишга ярокли ерлардан тўлиқ ва самарали фойдаланиш ҳамда одамнинг тупроқ унумдорлигини тиклашга таъсири кучайиши б-н ажралиб туради. Табиий ем-хашак ресурсларининг етишмаслиги, табиий ўтлокдар майдонининг қисқариши, ем-хашак экинлари (беда, йўнғичға, илдизмевалилар) экишни тақозо қилди. Дондам берилган шудгор Д. т. ни янада такомиллаштириш, кўп йиллик ўтлар ёки чопиқ қилинадиган экинлар — дондам берилган шудгор алмашлаб экишни қўллаш, органик ўғитларни кўпроқ ишлатиш, тупроққа яхши ишлов бериш бу тизимнинг асосий белгиларидир. Бунда экишга ярокли ерлардан унумлироқ фойдаланилади.

Интенсив Д. т. (Ғарбий Европа мамлакатларида 18-а. ўрталаридан қўлланила бошлаган) далали (навбатлаб) экиш Д. т., чопиқ қилинадиган экинлар Д. т., ем-хашак экинлари Д. т. экишга ярокли ерлардан 100 фоиз юқори ҳосилдор экинлар экиб фойдаланиш, оралиқ экинларни экиш б-н тавсифланади. Бу Д. т. да ҳайдаладиган жами ерлар дон, дуккакли дон, техника ва ем-хашак экинлари б-н банд қилинади. Интенсив Д. т.да чопиқ қилинмайдиган экинлар (донли, дуккакли экинлар) б-н чопиқ қилинадиган экинлар (ғўза, каноп ва б.) ни алмашлаб экиш йўли б-н тупроқ унумдорлигини сақлаш ва ошириш, органик ва минерал ўғитлардан самарали фойдаланиш, тупроқни ишлаш; экишга ярокли ерларда бозор талабларига қараб товар маҳсулотлар берадиган экинларни етиштириш, комплекс механизацияни қўллаш, суғориш, эрози-яга қарши кураш характерлидир.

Ўрта Осиё деҳқончилиги тарихида юқорида келтирилган жами тизимлардан фойдаланилган. 20-а.нинг 20-й.ларидан бошлаб суғориладиган минтақаларида чопиқ қилинадиган экинлар алмашлаб экиш тизими вужудга келди. Суғориладиган деҳқончилик минтақаларида бундай Д. т.да чопиқ қилинадиган экинлар, айниқса ғўза—ғалла—беда алмашлаб экишда ҳайдаладиган ерларнинг 50—70% ни эгаллайди. Тоза шудгор (дам берилган ерлар) деярли учрамайди. Ерлардан янада унумли фойдаланиш мақсадларида асосий экиндан бўшаган ерларга оралиқ, қоплама, такрорий экинлар кўп экилади. Алмашлаб экишнинг ўт даласига бедадан ташқари маккажўхори, оқ жўхори, лавлаги, хашаки полиз экинлари (чорвачилик учун) экилади. Ўзбекистонда ҳар бир вилоят ва Қорақалпоғистон Республикаси учун илмий асосланган зонал Д. т. ишлаб чиқилган, бу Д. т. қуйидаги таркибий қисмларни (кенжа тизимларни) ўз ичига олади: алмашлаб экиш, туп-роқни ишлаш тизими; ўғитлаш тизими; бегона ўтлар, касалликлар ва зараркунандаларга қарши кураш тадбирлари; суғориш ва мелиорация; тупроқни эрозиядан асраш; машиналар тизими ва б. Ерларнинг унумдорлигини ошириш учун алмашлаб экишнинг ва тупроқни ишлашнинг оқилона усуллари қўлланилади, етиштирилаётган экинларга мелиорация ва суғориш талабига кўра кўп миқцорда органик ва минерал ўғитлар солиб турилади, сув ва шамол эрозиясига қарши кураш олиб борилади ва ҳ. к. (яна қ. Алмашлаб экиш, Деҳқончилик, Деҳқончиликнинг асосий конунлари).

Абдураҳим Эрматов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.