Dengiz transporti
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191–192-b. — ziyouz.com
Dengiz transporti - okean, dengiz, dengiz kanallari orkali kemalarda yuk va yölovçi taşuvçi suv transporta turi. Xizmat körsatiş doirasiga köra, uning içki D.t. (bir mamlakat örtasidagi portlararo qatnaydigan) va xalqaro D. t. (mamlakatlararo qatnaydigan) turlari mavjud. D. t. vazifasiga köra, yölovçilar, quruq va suyuq yuklarni taşuvçi hamda yordamçi xizmat körsatuvçi kemalardan iborat böladi. D.t. tarixi taxminan mil. av. 6—4-a.larda inson dengizni örganib, özlaştira boşlagaç, paydo böldi. Dastlab eşkakli kemalar, mil. av. 3-a.larda esa yelkanli kemalar kaşf etildi. Bu kemalar bir neça asrlar mobaynida suv yöllari orqali aloqa boğlaşda, savdo munosabatlari yuritişda keng qöllanildi. Sanoatning ösişi va xalqaro savdoning kengayişi b-n D.t. ham takomillaşib bordi. Buğ maşinasi ixtiro qilinganidan keyin birinçi buğ b-n harakatlanadigan mexanik dvigateli paroxodlar yaratildi. Söng öz navbatida, içki yonuv dvigatelli teploxodlar, atom reaktorli — atom muzyorar kemalari ixtiro qilindi. Hoz. zamonaviy D. t. murakkab muhandislik qurilmasi bölib, ular kompyuterlaştirilgan avtomat boşqaruv va na-zorat qurilmalari, murakkab elektron radionavigatsiya vositalari b-n ta'minlangan. Ulardan ayrimlarining yuk taşiş quvvati 500 ming t gaça, asosiy elektr energiyasi quvvati 73,6 MVt (100 ming ot kuçi)gaça yetadi.
Hoz. vaqtda kemalarda yölovçi taşiş örnini havo transporti egallagan bölib, ular faqat dengizda sayohat maqsadidagina amalga oşiriladi. Yuk taşiş borasida D.t.ning salmoği katta bölib, geografik xususiyatlarga köra bu körsatkiç mamlakatlarda turliçadir. D.t. asosan AQŞ, Buyuk Britaniya, Fransiya, Yaponiya, Germaniya, Rossiya, Polşa, Yugoslaviya va b. davlatlarda keng rivojlangan (mas, Yaponiyada 1062 port, Fransiyada 300 port bor, şundan 6 tasi eng yirik va h.k.).
20-a.da Markaziy Osiyo mamlakatlari, xususan Özbekistan uçun ham D.t. muhim ahamiyatga ega böldi. Buyuk Ipak yölini tiklaş loyihasi doirasida barpo etilgan Yevropa—Kavkaz—Osiyo transport yölagi orkali Kaspiy dengizida Turkmanboşi, Boku, Kora dengizda Poti, Batumi portlaridan Yevropa mamlakatlari yönalişlarida yuklar zamonaviy D. t.da taşiladi.
Dengiz floti tarkibiga kiruvçi bandargoxlar, kema işlab çiqariş va ta'mirlaş z-dlari va b. D.t.ga xizmat körsatadi (q. Daryo transporti).
Nuriddin Musayev.
Q.: Daryo transporti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДЕНГИЗ ТРАНСПОРТИ - океан, денгиз, денгиз каналлари оркали кемаларда юк ва йўловчи ташувчи сув транспорта тури. Хизмат кўрсатиш доирасига кўра, унинг ички Д.т. (бир мамлакат ўртасидаги портлараро қатнайдиган) ва халқаро Д. т. (мамлакатлараро қатнайдиган) турлари мавжуд. Д. т. вазифасига кўра, йўловчилар, қуруқ ва суюқ юкларни ташувчи ҳамда ёрдамчи хизмат кўрсатувчи кемалардан иборат бўлади. Д.т. тарихи тахминан мил. ав. 6—4-а.ларда инсон денгизни ўрганиб, ўзлаштира бошлагач, пайдо бўлди. Дастлаб эшкакли кемалар, мил. ав. 3-а.ларда эса елканли кемалар кашф этилди. Бу кемалар бир неча асрлар мобайнида сув йўллари орқали алоқа боғлашда, савдо муносабатлари юритишда кенг қўлланилди. Саноатнинг ўсиши ва халқаро савдонинг кенгайиши б-н Д.т. ҳам такомиллашиб борди. Буғ машинаси ихтиро қилинганидан кейин биринчи буғ б-н ҳаракатланадиган механик двигатели пароходлар яратилди. Сўнг ўз навбатида, ички ёнув двигателли теплоходлар, атом реакторли — атом музёрар кемалари ихтиро қилинди. Ҳоз. замонавий Д. т. мураккаб муҳандислик қурилмаси бўлиб, улар компьютерлаштирилган автомат бошқарув ва на-зорат қурилмалари, мураккаб электрон радионавигация воситалари б-н таъминланган. Улардан айримларининг юк ташиш қуввати 500 минг т гача, асосий электр энергияси қуввати 73,6 МВт (100 минг от кучи)гача етади.
Ҳоз. вақтда кемаларда йўловчи ташиш ўрнини ҳаво транспорти эгаллаган бўлиб, улар фақат денгизда саёҳат мақсадидагина амалга оширилади. Юк ташиш борасида Д.т.нинг салмоғи катта бўлиб, географик хусусиятларга кўра бу кўрсаткич мамлакатларда турличадир. Д.т. асосан АҚШ, Буюк Британия, Франция, Япония, Германия, Россия, Польша, Югославия ва б. давлатларда кенг ривожланган (мас, Японияда 1062 порт, Францияда 300 порт бор, шундан 6 таси энг йирик ва ҳ.к.).
20-а.да Марказий Осиё мамлакатлари, хусусан Ўзбекистан учун ҳам Д.т. муҳим аҳамиятга эга бўлди. Буюк Ипак йўлини тиклаш лойиҳаси доирасида барпо этилган Европа—Кавказ—Осиё транспорт йўлаги оркали Каспий денгизида Туркманбоши, Боку, Кора денгизда Поти, Батуми портларидан Европа мамлакатлари йўналишларида юклар замонавий Д. т.да ташилади.
Денгиз флоти таркибига кирувчи бандаргохлар, кема ишлаб чиқариш ва таъмирлаш з-длари ва б. Д.т.га хизмат кўрсатади (қ. Дарё транспорти).
Нуриддин Мусаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.