Dengiz transporti
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Dengiz transporti — okean, dengiz va dengiz kanallari orqali kemalarda yuk va yölovçi taşiydigan suv transporti turi. Rusça Vikipediyaga köra, unga suv yuzasida harakatlana oladigan yoki suzib turgan holda yuklarni taşiş, ortiş-tuşiriş, saqlaş va işlov beriş, şuningdek yölovçilarga xizmat körsatiş bilan boğliq vazifalarni bajaradigan har qanday kema kiradi. Bu soha milliy qonunlar bilan birga xalqaro konvensiyalar va qoidalar asosida tartibga solinadi.1
Turlari
13ÖzME'ga köra, xizmat körsatiş doirasiga qarab dengiz transporti içki (bir mamlakat portlari orasida qatnaydigan) va xalqaro (turli mamlakatlar örtasida qatnaydigan) turlarga bölinadi. Vazifasiga köra yölovçi kemalari, quruq va suyuq yuk taşiydigan kemalar hamda yordamçi kemalar farqlanadi. Rusça Vikipediya ixtisoslaşgan kemalar qatorida konteyner taşuvçi kemalar, tankerlar, balkerlar (soçiluvçan yuk taşuvçilar), refrijerator kemalar, avtomobil va mol taşuvçi kemalarni sanaydi. Taşiş ikki asosiy şaklda taşkil etiladi: muayyan yönaliş böylab jadval asosida qatnaydigan liniya kemalari va buyurtmaga qarab ijaraga olinadigan kemalar.
Tarixi
13ÖzME'ga köra, inson dengizni özlaştira boşlagan qadimgi davrlarda dastlab eşkakli, keyinroq yelkanli kemalar paydo bölgan va ular asrlar davomida savdo va aloqa uçun xizmat qilgan. Sanoat va xalqaro savdoning ösişi bilan kemasozlik ham takomillaşgan: buğ maşinasi ixtiro qilingaç paroxodlar, söng içki yonuv dvigatelli teploxodlar, 20-asrda esa atom reaktorli muzyorar kemalar yaratilgan. Zamonaviy kemalar kompyuterlaştirilgan boşqaruv va elektron navigatsiya vositalari bilan jihozlangan; ensiklopediyaga köra, ularning ayrimlari 500 ming tonnagaça yuk ola biladi.
Hozirgi ahamiyati
13Aviatsiya rivojlangaç, uzoq masofalarga yölovçi taşişda dengiz transporti öz örnini ança yöqotgan va hozir asosan dengiz sayohatlari uçun qöllanadi. Yuk taşişda esa uning roli juda katta. Rusça Vikipediyaga köra, dunyodagi yuklarning köp qismi dengiz orqali taşiladi; 2021-yilda xalqaro dengiz savdosining 29 foizi suyuq yuklar (asosan neft va neft mahsulotlari), 26 foizi temir rudasi, ğalla va kömir kabi quruq yuklar, 24 foizi konteynerlar hissasiga töğri kelgan. Konteyner taşiş eng tez ösayotgan yönaliş bölib, 1998–2019-yillarda qariyb uç baravar köpaygan.
Dengiz transportining afzalliklari — tonna-kilometr hisobiga kam yoqilği sarflaşi, arzonligi, bir yöla juda katta hajmdagi va katta ölçamli yuklarni taşiy olişi. Kamçiliklari qatorida yirik avariyalar va neftning dengizga töqiliş xavfi tilga olinadi.
Özbekiston uçun
13Özbekiston dengizga çiqişi bölmagan davlat bölsa-da, dengiz yöllari uning taşqi savdosida muhim örin tutadi. ÖzME'ga köra, Buyuk Ipak yölini tiklaş doirasida barpo etilgan Yevropa — Kavkaz — Osiyo transport yölagi orqali yuklar Kaspiy dengizidagi Turkmanboşi va Boku, Qora dengizdagi Poti va Batumi portlari orqali Yevropaga jönatiladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Dengiz transporti // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/2793 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APADengiz transporti. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/2793
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/2793
Manbalar
1 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Морской транспортru.wikipedia.org
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.