Devoriy rassomlik

Devoriy rassomlik - bezak san'ati sohasi, bevosita bino devori, şifti, ustuni suvoği ustidan yoki ularga mustahkamlangan mato, qoğoz va b.ga böyoklar yordamida işlanadigan tasvir yoki naqş. Me'morlik b-n boğliq va köpinça sof bezak xususiyatiga ega bölgan barça mahobatli rassomlik asarlarini (mozaika, namoyon bundan mustasno) öz içiga oladi. D. r.da syujetli (tarixiy, maişiy, batal janrlarida), manzarali va b. mavzularda asar yaratişda freska, tempera, yelim rassomligi, mum rassomligi, moy-böyoq rassomligi va b.dan foydalaniladi.

Eng qadimgi D.r. namunalari (ğor va qoyalarga işlangan rasmlar) sönggi paleolit davrida yuzaga kelgan. Qad. va örta asrlarda D.r.ning nodir namunalari yaratildi. 7—8-a.larda Markaziy Osiyo (Varaxşa, Panjakent va b.)dagi ibodatxonalar, saroylar tasvirlar b-n bezatilgan bölsa, örta asrlarda musulmon mamlakatlarida naqşli mujassamotlar keng tarqalgan (yana q. Naqqoşlik). Qad. Misr devoriy rasmlari, Xitoy (Dunxuan) va Hindiston (Ajanta)da ğor-qoyalarga işlangan tasvirlar ajralib turgan. Yevropada esa ma'lum diniy tartiblarga moyil kötarinki ruhdagi D.r. namunalari Vizantiya, Gruziya, Bolqon, Qad. Rusda rassomlik san'atining muhim turiga aylandi. Uyğoniş davrida Italiyada (Jotto, Mazaçço, Leonardo da Vinçi, Rafael, Mikelanjelo va b.) grajdanlik ruhidagi çuqur realistik D. r. asarlari yaratildi. Roman uslubi, gotika, barokko uslublaridagi binolarda sof bezak xususiyatiga ega bölgan D.r. namunalari yuzaga kelgan, 17—18-a.larda D.r. örnini vitraj, gobelen, oyna va b. egallay boşlagan. 19-a.da D.r.ga qiziqiş ortgan.

Özbekistonda D.r. qadimdan ma'lum bölgan. Surxondaryo (Xolçayon, mil. av. 1-a., Tuproqqal'a, 3-a., Bolaliktepa qasri, 5—6-a.lar), Buxoro yaqini (Varaxşa saroylari, 7-a.) va Afrosiyob (7-a.) dagi D.r. namunalari badiiy jihatdan qimmatli. Syujetli rasmlarda öşa davrdagi hayot lavhalari, hayvon tasvirlari, bazm, safar, qabul marosimlari, şohlarning qahramonliklari aks ettirilgan (yana q. Afrosiyob devoriy rasmlari). Tarixiy qölyozmalarda islom dini xukmronligi davrida naqşli mujassamotlar b-n bir qatorda syujetli D.r. namunalari yaratilganligi (mas, Amir Temurning Samarqanddagi Dilkuşo saroyi devorlari qahramonona jang lavhalari, tasvirlar b-n bezatilganligi) haqidagi ma'lumotlar uçraydi. 19-a. oxiri 20-a. boşlarida yevropaça uslubda qurilgan binolar (Toşkentdagi Polovsev uyi — hoz. Özbekistan Amaliy san'at muzeyi, Samarqanddagi Kalantarov uyi — hoz. Özbekiston xalqlari madaniyati va san'ati muzeyi bölimi va b.) D.r. asarlari b-n bezatilgan. 20-a. örtalaridan D. r. yangi mazmun b-n boyidi, binolarni bezaşda keng qöllanila boşlandi. Dastlabki yirik D.r. namunalari Ç. Ahmarovning Navoiy teatri foyelariga Navoiy dostonlari asosida işlagan rasmlari böldi. 1950— 60 y.larda D. r. beqiyos darajada ösdi (A. Gan, V. Sosedov va ayniqsa, Ç. Ahmarov samarali mehnat qildilar), takomillaşdi, ajoyib devoriy rasmlar yaratildi. Özbekistan FA Şarqşunoslik in-ti, Alişer Navoiy nomidagi Adabiyot muzeyi, «Bahor» konsert zali, «Alişer Navoiy» metro bekati, «Kinoçilar uyi», Temuriylar tarixi davlat muzeyi va b. jamoat binolariga işlangan D. r. namunalari badiiy jihatdan qimmatlidir. Özbekistonda D. r.ning keyingi tarakqiyotiga rassomlardan B. Jalolov, T. Soipov, T. Boltaboyev va b., naqqoşlardan A. Ilhomov, K. Karimov va b. munosib hissa qöşmoqda.