Difteriya
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 316–317-b. — ziyouz.com
Difteriya (yun. diptherien — parda, et), böğma — asosan hiqildoq, tomoq şilliq pardalarining yalliğlanişi va a'zolarning zararlanişi b-n keçadigan ötkir infeksion kasallik. Kasallik qözğatuvçisi kirgan joyni ziç parda bosişi va umuman organizmning oğir zaharlanişi (intoksikatsiya) b-n keçadi. D. b-n köproq bolalar kasallanadi. Kasallik qözğatuvçisini birinçi bölib nemis olimlaridan E. Klebs va F. Lefler aniqlagan (1883— 84). D.ni difteriya tayoqçasi yoki Lefler tayoqçasi (uni tasvirlagan olim nomi b-n ataladi) qözğatadi. U atrof muhit ta'siriga ança çidamli: bemor tutgan buyumlar (idiştovoq, kitob, öyinçoq, kiyim-keçak va b.)da bir neça hafta saqlanişi mumkin, ammo oftobda va dezinfeksiyalovçi moddalar ta'sirida tezda öladi. Kasallik asosan bemordan yuqadi, u butun kasallik davomida va, hatto, soğayib ketganidan keyin ham bir qança vaktgaça atrofdagilar uçun xavfli hisoblanadi. Bemor yötalganda, aksirganda, sözlaşganda D. mikroblari sölak, şilimşiq, balğam tomçilari b-n havoga çiqadi. Soğlom odam şunday havodan nafas olganida unga kasallik yukadi. Bakteriya taşuvçi kişi ham kasallik manbai bölişi mumkin. D. tayoqçasi köpinça burunhalqum, tomoq va yuqori nafas yöllari (qiqildoq, traxeyani) zararlantiradi. D. tayoqçasi şilliq pardaga örnaşib oladi va özidan toksin (zahar) ajratadi, u qon va limfa b-n butun organizmga tarqaladi. D. toksini şilliq pardani yalliğlantirib, unda ziç parda — karaş hosil qiladi. D. tayoqçasining örnaşgan joyiga va köpayişiga qarab tomoq, burun, hiqildoq, köz, taşqi jinsiy a'zolar va teri D.si kuzatiladi. Kasallikning inkubatsion davri 2—10 kun. Tomoq D.si holsizlaniş va haroratning kötarilişi (38—39°) b-n boşlanadi. Tomoq oğrib jağ osti limfa tugunlari şişadi; tomoq şilliq pardasi qizaradi, murtak bezlari va yumşoq tanglay oq yoki kulrang parda b-n qoplanadi. D.ning toksinli şakli ham rivojlanişi mumkin, u tez avj oladi; t-ra 40° gaça kötariladi, yutinganda tomoq qattiq oğriydi, bemor qaytaqayta qusadi. Umuman darmonsizlanadi, böşaşadi, yurak urişi tezlaşadi, rangi siniqadi. Jağ osti limfa tugunlari sohasidagi teri osti kletçatkalari şişadi va u böyinga, ba'zan kökrak qafasiga tarqaladi. Tomoq şişi D.ning ilk belgisi bölib, bunda murtak bezlari va yumşoq tanglay töqimalari bir-biriga deyarli jips yopişadi. Pardali karaş tanglay, burunhalqumni qoplab olib, bemor xirillab nafas olişga majbur böladi, oğzini sal oçib yuradi, keyinroq burundan köp şilimşiq keladi.
Burun D.si uzoq davom etadigan tumov b-n keçadi, köpinça burunning bir tomoni bitib, qon aralaş şilimşiq keladi. Jarayon suyet keçib, uzoqqa çözilganida bir talay D. tayoqçalari çiqib, tevarak atrofdagilarga jiddiy xavf tugdiradi.
Hiqildoq D.si asosan gödak bolalarda uçraydi; bola xirillab yötaladi, ovozi böğiladi, nafas olişi qiyinlaşadi, hiqildoği şişadi, ovoz boylamlari tortişadi (spazm). D.ga boşqa kasalliklar (qizamik, skarlatina) qöşilganda kasallik ayniqsa oğir ötadi. D. toksini köpçilik a'zolarga ta'sir etib, oğir asoratlar — buyrak, yurak (q. Miokardit), nervlar (q. Polinevrit)ning zararlanişiga olib keladi. Aksari öpka yalliğlani-şi — zotiljam kuzatiladi.
Davosi. D.ga qarşi zardob yuboriş yaxşi naf beradi, çunki zardob difteriya toksinini zararsizlantiradi. Oldini oliş. D. b-n oğrigan bemorni öz vaktida kasalxonaga yotqiziş kerak. Özbekistonda hamma soğlom bolalar majburiy tartibda 2 oylikdan tortib 12 yoşgaça emlanadi. Bolalar muassasalari yoki oziq-ovqat korxonalarida işlaydigan xodimlarning tomoğidan va burnidan şilimşiq olib, bakteriologik tekşiruvdan ötkaziladi. Yasli, boğçaga qatnaydigan bolalar ham şu usulda tekşiriladi. Bakteriya taşuvçilar bolalar muassasalariga işga qöyilmaydi va bakteriya taşuvçilikka ikki marta tekşiruvdan ötib yaxşi natija olingandan keyingina işga qaytadan ruxsat beriladi. Sof havoda böliş, xonani yaxşilab şamollatib turiş, vraç körsatmasiga muvofiq dorilar qabul qiliş bakteriya taşuvçilikni tezroq bartaraf etişga yordam beradi. Bola angina bölganda darhol vraçga körsatiş zarur. Aks holda D.ni payqamay zardob yuboriş vaqtini ötkazib yuborib, bola hayotini xavf ostida qoldiriş mumkin.
Ad.: Xöjayev Ş. X., Difteriya, T., 1993. Şonosir Şovahobov.
Q.: Miokardit, Polinevrit
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ДИФТЕРИЯ (юн. diptherien — парда, эт), бўғма — асосан ҳиқилдоқ, томоқ шиллиқ пардаларининг яллиғланиши ва аъзоларнинг зарарланиши б-н кечадиган ўткир инфекцион касаллик. Касаллик қўзғатувчиси кирган жойни зич парда босиши ва умуман организмнинг оғир заҳарланиши (интоксикация) б-н кечади. Д. б-н кўпроқ болалар касалланади. Касаллик қўзғатувчисини биринчи бўлиб немис олимларидан Э. Клебс ва Ф. Лефлер аниқлаган (1883— 84). Д.ни дифтерия таёқчаси ёки Лефлер таёқчаси (уни тасвирлаган олим номи б-н аталади) қўзғатади. У атроф муҳит таъсирига анча чидамли: бемор тутган буюмлар (идиштовоқ, китоб, ўйинчоқ, кийим-кечак ва б.)да бир неча ҳафта сақланиши мумкин, аммо офтобда ва дезинфекцияловчи моддалар таъсирида тезда ўлади. Касаллик асосан бемордан юқади, у бутун касаллик давомида ва, ҳатто, соғайиб кетганидан кейин ҳам бир қанча вактгача атрофдагилар учун хавфли ҳисобланади. Бемор йўталганда, аксирганда, сўзлашганда Д. микроблари сўлак, шилимшиқ, балғам томчилари б-н ҳавога чиқади. Соғлом одам шундай ҳаводан нафас олганида унга касаллик юкади. Бактерия ташувчи киши ҳам касаллик манбаи бўлиши мумкин. Д. таёқчаси кўпинча бурунҳалқум, томоқ ва юқори нафас йўллари (қиқилдоқ, трахеяни) зарарлантиради. Д. таёқчаси шиллиқ пардага ўрнашиб олади ва ўзидан токсин (заҳар) ажратади, у қон ва лимфа б-н бутун организмга тарқалади. Д. токсини шиллиқ пардани яллиғлантириб, унда зич парда — караш ҳосил қилади. Д. таёқчасининг ўрнашган жойига ва кўпайишига қараб томоқ, бурун, ҳиқилдоқ, кўз, ташқи жинсий аъзолар ва тери Д.си кузатилади. Касалликнинг инкубацион даври 2—10 кун. Томоқ Д.си ҳолсизланиш ва ҳароратнинг кўтарилиши (38—39°) б-н бошланади. Томоқ оғриб жағ ости лимфа тугунлари шишади; томоқ шиллиқ пардаси қизаради, муртак безлари ва юмшоқ танглай оқ ёки кулранг парда б-н қопланади. Д.нинг токсинли шакли ҳам ривожланиши мумкин, у тез авж олади; т-ра 40° гача кўтарилади, ютинганда томоқ қаттиқ оғрийди, бемор қайтақайта қусади. Умуман дармонсизланади, бўшашади, юрак уриши тезлашади, ранги синиқади. Жағ ости лимфа тугунлари соҳасидаги тери ости клетчаткалари шишади ва у бўйинга, баъзан кўкрак қафасига тарқалади. Томоқ шиши Д.нинг илк белгиси бўлиб, бунда муртак безлари ва юмшоқ танглай тўқималари бир-бирига деярли жипс ёпишади. Пардали караш танглай, бурунҳалқумни қоплаб олиб, бемор хириллаб нафас олишга мажбур бўлади, оғзини сал очиб юради, кейинроқ бурундан кўп шилимшиқ келади.
Бурун Д.си узоқ давом этадиган тумов б-н кечади, кўпинча буруннинг бир томони битиб, қон аралаш шилимшиқ келади. Жараён сует кечиб, узоққа чўзилганида бир талай Д. таёқчалари чиқиб, теварак атрофдагиларга жиддий хавф тугдиради.
Ҳиқилдоқ Д.си асосан гўдак болаларда учрайди; бола хириллаб йўталади, овози бўғилади, нафас олиши қийинлашади, ҳиқилдоғи шишади, овоз бойламлари тортишади (спазм). Д.га бошқа касалликлар (қизамик, скарлатина) қўшилганда касаллик айниқса оғир ўтади. Д. токсини кўпчилик аъзоларга таъсир этиб, оғир асоратлар — буйрак, юрак (қ. Миокардит), нервлар (қ. Полиневрит)нинг зарарланишига олиб келади. Аксари ўпка яллиғлани-ши — зотилжам кузатилади.
Давоси. Д.га қарши зардоб юбориш яхши наф беради, чунки зардоб дифтерия токсинини зарарсизлантиради. Олдини олиш. Д. б-н оғриган беморни ўз вактида касалхонага ётқизиш керак. Ўзбекистонда ҳамма соғлом болалар мажбурий тартибда 2 ойликдан тортиб 12 ёшгача эмланади. Болалар муассасалари ёки озиқ-овқат корхоналарида ишлайдиган ходимларнинг томоғидан ва бурнидан шилимшиқ олиб, бактериологик текширувдан ўтказилади. Ясли, боғчага қатнайдиган болалар ҳам шу усулда текширилади. Бактерия ташувчилар болалар муассасаларига ишга қўйилмайди ва бактерия ташувчиликка икки марта текширувдан ўтиб яхши натижа олингандан кейингина ишга қайтадан рухсат берилади. Соф ҳавода бўлиш, хонани яхшилаб шамоллатиб туриш, врач кўрсатмасига мувофиқ дорилар қабул қилиш бактерия ташувчиликни тезроқ бартараф этишга ёрдам беради. Бола ангина бўлганда дарҳол врачга кўрсатиш зарур. Акс ҳолда Д.ни пайқамай зардоб юбориш вақтини ўтказиб юбориб, бола ҳаётини хавф остида қолдириш мумкин.
Ад.: Хўжаев Ш. X., Дифтерия, Т., 1993. Шоносир Шоваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.