Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Dirak tenglamasi

    Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 295-b. — ziyouz.com

    Dirak tenglamasi - x spinli zarralar (mas, elektronlar va pozitronlar, myuonlar) harakatining nisbiylik nazariyasi talablarini qanoatlantiradigan kvant tenglama. 1928 y.da P.Dirak aniklagan. D. t. erkin elektronlardan fotonlarning soçilişi (q. Kompton effekti) va elektron tormozlanganda elektron nurlanişi (q. Tormoz nurlaniş) mohiyatini oçib bergan. D. t. b-n kvant ötişlar tufayli yangi zarralar paydo bölişi tuşuntirildi. Bunday zarrani 1932 y. K. Anderson kaşf qildi va pozitron deb atadi. Bu esa Dirak elektronlar nazariyasining tasdiklanişi edi. Elektronning bir energetik satxdan ikkinçisiga ötişi elektron-pozitron jufti yoki bu juft annigilyatsiyasi b-n röy beradi. D.t. -j (y birlikda) spinli boşqa zarralar: myuonlar, neytrinolar va h.k. uçun ham örinlidir. U nuklonlar (neytron va proton)ga tatbiq qilinganda notöğri natijalarga olib keladi, çun-ki D. t.ni kuçli özaro ta'sirga tatbiq qiliş mumkin emas. D.t. kvant mexanikaning asosiy tenglamalaridan biri hisoblanadi.

    Ad.: Dirak P. A. M., Prinsipi kvantovoy mexaniki, per. s angl., M., I960; Davidov A. S, Kvantovaya mexanika, M., 1973; Bogolyubov N.N.,Şirkov D. V., Vvedeniye v teoriyu kvantovix poley, M., 1977.

    Q.: Kompton effekti, Tormoz nurlaniş

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ДИРАК ТЕНГЛАМАСИ - х спинли зарралар (мас, электронлар ва позитронлар, мюонлар) ҳаракатининг нисбийлик назарияси талабларини қаноатлантирадиган квант тенглама. 1928 й.да П.Дирак аниклаган. Д. т. эркин электронлардан фотонларнинг сочилиши (қ. Комптон эффекты) ва электрон тормозланганда электрон нурланиши (қ. Тормоз нурланиш) моҳиятини очиб берган. Д. т. б-н квант ўтишлар туфайли янги зарралар пайдо бўлиши тушунтирилди. Бундай заррани 1932 й. К. Андерсон кашф қилди ва позитрон деб атади. Бу эса Дирак электронлар назариясининг тасдикланиши эди. Электроннинг бир энергетик сатхдан иккинчисига ўтиши электрон-позитрон жуфти ёки бу жуфт аннигиляцияси б-н рўй беради. Д.т. -j (й бирликда) спинли бошқа зарралар: мюонлар, нейтринолар ва ҳ.к. учун ҳам ўринлидир. У нуклонлар (нейтрон ва протон)га татбиқ қилинганда нотўғри натижаларга олиб келади, чун-ки Д. т.ни кучли ўзаро таъсирга татбиқ қилиш мумкин эмас. Д.т. квант механиканинг асосий тенгламаларидан бири ҳисобланади.

    Ад.: Дирак П. А. М., Принципы квантовой механики, пер. с англ., М., I960; Давыдов А. С, Квантовая механика, М., 1973; Боголюбов Н.Н.,Ширков Д. В., Введение в теорию квантовых полей, М., 1977.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.