Don

Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 350–351-b. — ziyouz.com

Don DON, donça (caryopsis) — ğalla ekinlari mevasi yoki dukkakli don ösimliklar uruği; dehqonçilikda yetiştiriladigan asosiy mahsulotlarning biri. D. odam iste'mol qiladigan oziq-ovqat, un, pivo, kraxmal-patoka, spirt, aralaş yem tayyorlaş uçun xom aşyo hamda q.x. hayvonlari uçun töyimli ozuqa. D.ni qayta işlab olingan mahsulotlar non, makaron, kandolatçilik korxonalarida işlatiladi. Insoniyat oqsilning 50%, ugle-vodlarning 70%, yoğlarning 15% ini D. mahsulotlaridan oladi.

Ğalla ekinlari doni bir uruğli quruq meva; buğdoy, javdar, makkajöxori va arpa b-n sulining yalanğoç donli şakllarida pöstsiz hamda suli, arpa, şoli, tariq va b.da yupqa pöstli böladi. D.ning asosiy qismi endospermdan iborat. D. tegirmonda tortilganda endospermdan unning muhim qismi hosil böladi. Endosperm hujayralarining köp qismi kraxmal va oqsil moddalar b-n tölgan. Endospermning oxirgi qavati — aleyron qavat oqsil va yoğga boy. Navli un tortişda bu qavat kepakka qöşilib ketadi (odam organizmida yaxşi hazm bölmaydi).

D.ning içki tuzilişi undagi kraxmal donaçalarining joylaşişi hamda xossalariga, oqsillarning xossalari va taqsimlanişiga qarab şaf-fof (şişasimon), yarim şaffof va unsimon böladi. D.ning uçki qismida murtak bölib, unda oqsil, yoğ, qand, vitaminlar va fermentlar köp. Buğdoy doni vaznining 81—84,2% endosperm, 6,8— 8,6% aleyron qavat, 1,4-3,2% murtak va 3,1—5,6% pöstdan iborat. D.ning oziqovqatlik va yemlik qim-mati undagi moddalar va ularning tarkibiga boğliq.

Dukkakli D. ekinlarining pişgan donida endosperm bölmaydi. Uruğ pust (qobiği) b-n qoplangan, uning ostida murtak joylaşgan.

D. tarkibidagi uglevodlarning asosiy qismi kraxmaldir. Kleçatka b-n gemitsellyuloza hujayra qobiği tarkibiga kiradi. Qandlardan maltoza, glyukoza va fruktoza bor. Buğdoy donining oqsillari, asosan, gliadin va glyutelinlarga kiradi. Buğdoy oqsillari xamir qorişda suv b-n birikib kleykovina hosil qiladi, xamirning çöziluvçanligi, ğovakligi va nonning xajmi kleykovinaning miqdori hamda sifatiga boğliq böladi. Dukkakli don ekinlari donining oqsillari, asosan globulinlar va ozroq albuminlardan iborat. Ular ğalla ekinlari oqsillariga Karaganda töyimliroqsir. Yoğlar asosan murtakda, yer yonğoq b-n soyada uruğpallalarda köp böladi. D. kuli tarkibida fosfor, kaliy, magniy, kalsiy, kremniy va b. elementlar bor. Fermentlar (amilaza, maltoza, saxaroza, lipaza va b.), asosan, murtakda töplangan. D. tarkibida vitaminlardan tiamin (V,), riboflavin (B2), piridoksin (B6), nikotinamid (RR), askorbat kislota (S) va b. bor.

D.ning sifati yangiligi, rangi, hidi, ta'mi, toza-iflosligiga, zararkunanda hamda kasalliklar b-n zararlaniş darajasi va b. körsatkiçlarga qarab baholanadi. Omborlarda saqla-nadigan D. namligi 14—17%, iflosligi 1% dan ortiq bölişiga yöl qöyilmaydi (yana q. Don ekinlari, Dukkakli don ekinlari).

Rixsivoy Jörayev.

Q.: Don ekinlari, Dukkakli don ekinlari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ДОН, донча (caryopsis) — ғалла экинлари меваси ёки дуккакли дон ўсимликлар уруғи; деҳқончиликда етиштириладиган асосий маҳсулотларнинг бири. Д. одам истеъмол қиладиган озиқ-овқат, ун, пиво, крахмал-патока, спирт, аралаш ем тайёрлаш учун хом ашё ҳамда қ.х. ҳайвонлари учун тўйимли озуқа. Д.ни қайта ишлаб олинган маҳсулотлар нон, макарон, кандолатчилик корхоналарида ишлатилади. Инсоният оқсилнинг 50%, угле-водларнинг 70%, ёғларнинг 15% ини Д. маҳсулотларидан олади.

Ғалла экинлари дони бир уруғли қуруқ мева; буғдой, жавдар, маккажўхори ва арпа б-н сулининг яланғоч донли шаклларида пўстсиз ҳамда сули, арпа, шоли, тариқ ва б.да юпқа пўстли бўлади. Д.нинг асосий қисми эндоспермдан иборат. Д. тегирмонда тортилганда эндоспермдан уннинг муҳим қисми ҳосил бўлади. Эндосперм ҳужайраларининг кўп қисми крахмал ва оқсил моддалар б-н тўлган. Эндоспермнинг охирги қавати — алейрон қават оқсил ва ёғга бой. Навли ун тортишда бу қават кепакка қўшилиб кетади (одам организмида яхши ҳазм бўлмайди).

Д.нинг ички тузилиши ундаги крахмал доначаларининг жойлашиши ҳамда хоссаларига, оқсилларнинг хоссалари ва тақсимланишига қараб шаф-фоф (шишасимон), ярим шаффоф ва унсимон бўлади. Д.нинг учки қисмида муртак бўлиб, унда оқсил, ёғ, қанд, витаминлар ва ферментлар кўп. Буғдой дони вазнининг 81—84,2% эндосперм, 6,8— 8,6% алейрон қават, 1,4-3,2% муртак ва 3,1—5,6% пўстдан иборат. Д.нинг озиқовқатлик ва емлик қим-мати ундаги моддалар ва уларнинг таркибига боғлиқ.

Дуккакли Д. экинларининг пишган донида эндосперм бўлмайди. Уруғ пуст (қобиғи) б-н қопланган, унинг остида муртак жойлашган.

Д. таркибидаги углеводларнинг асосий қисми крахмалдир. Клечатка б-н гемицеллюлоза ҳужайра қобиғи таркибига киради. Қандлардан мальтоза, глюкоза ва фруктоза бор. Буғдой донининг оқсиллари, асосан, глиадин ва глютелинларга киради. Буғдой оқсиллари хамир қоришда сув б-н бирикиб клейковина ҳосил қилади, хамирнинг чўзилувчанлиги, ғоваклиги ва ноннинг хажми клейковинанинг миқдори ҳамда сифатига боғлиқ бўлади. Дуккакли дон экинлари донининг оқсиллари, асосан глобулинлар ва озроқ альбуминлардан иборат. Улар ғалла экинлари оқсилларига Караганда тўйимлироқцир. Ёғлар асосан муртакда, ер ёнғоқ б-н сояда уруғпаллаларда кўп бўлади. Д. кули таркибида фосфор, калий, магний, кальций, кремний ва б. элементлар бор. Ферментлар (амилаза, мальтоза, сахароза, липаза ва б.), асосан, муртакда тўпланган. Д. таркибида витаминлардан тиамин (В,), рибофлавин (В2), пиридоксин (В6), никотинамид (РР), аскорбат кислота (С) ва б. бор.

Д.нинг сифати янгилиги, ранги, ҳиди, таъми, тоза-ифлослигига, зараркунанда ҳамда касалликлар б-н зарарланиш даражаси ва б. кўрсаткичларга қараб баҳоланади. Омборларда сақла-надиган Д. намлиги 14—17%, ифлослиги 1% дан ортиқ бўлишига йўл қўйилмайди (яна қ. Дон экинлари, Дуккакли дон экинлари).

Рихсивой Жўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.