Ekstremizm
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 55-b. — ziyouz.com
Ekstremizm (lot. — öta, keskin) — siyosatda va mafkurada aşaddiy, favqulodda harakat va qaraşlarga asoslanib faoliyat yuritiş. E.ning siyosiy va diniy körinişlari yaqqol ajralib turadi. Siyosiy E. namoyandalari özlarining ğarazli maqsadiga erişiş uçun kuç işlatiş usullaridan foydalanib, mavjud siyosiy tuzilmalarning barqaror faoliyat yuritişini buziş va yöqotişga harakat qiladi. Bu yölda ekstremistlar va ekstremistik taşkilotlar «demokratiya» niqobi ostida balandparvoz şiorlar, çaqiriqlar bilan çiqib, terrorçilik va partizanlik harakatlarini qöllabquvvatlaydilar, qonunga rioya etmaslik, iş taşlaşlar, tartibsizliklar çiqarişga urinadilar, odamlarni gijgijlaydilar, terror qiliş usulidan foydalanadilar (q. Terrorizm). Ekstremistik taşkilotlarning rahbarlari har qanday murosa va kelişuvni rad etadilar. Öziga tobelarni öz buyruq va körsatmalarini körkörona bajarişga majbur etadilar. Siyosiy E.ning millatçilik körinişi turli millat va etnik guruhlar huquqini inkor etişda namoyon böladi. Millatçi ekstremistlar faoliyati separatizm bilan boğliq bölib, köp millatli davlatlarni yöqotiş, tub millat hukmronligini örnatişga qaratiladi. Bunday E. millatlararo munosabatlarning keskinlaşuvi va xalklar örtasida mojarolar çiqişiga olib keladi. Diniy ekstremizm, avvalo, boşqa konfessiyalarga, ularning vakillariga nisbatan toqatsiz böladi. Diniy taşkilotlardan dunyoviy davlatga qarşi kuraşda foydalanadi. E.ning turli körinişlari sönggi vaqtlarda dunyoning köp mamlakatlarida, xususan, Yaqin Şarq va Markaziy Osiyo mintaqasida ham özini namoyon eta boşladi. Turli diniy ekstremistik taşkilotlar («Hizbut-tahrir», «Tavba») yangidan mustaqillikni qölga kiritgan dunyoviy davlatlarga tahdid solmoqda. Ular vaqtinçalik qiyinçiliklarni rökaç qilib, aholini, ayniqsa, yoşlar ongini aqidaparastlik ğoyalari bilan zaharlamoqda. Farzandlarni yöldan urişga, öz ota-onasiga, akaukasiga, özi tuğilib ösgan maskaniga, davlatiga qarşi qöyişga harakat qilmoqda. Bugungi kunda E.ga qarşi kuraş öta dolzarb vazifa hisoblanadi.
Ad.: Karimov I. A., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka taxdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997.
Sayfiddin Jörayev.
Q.: Terrorizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭКСТРЕМИЗМ (лот. — ўта, кескин) — сиёсатда ва мафкурада ашаддий, фавқулодда ҳаракат ва қарашларга асосланиб фаолият юритиш. Э.нинг сиёсий ва диний кўринишлари яққол ажралиб туради. Сиёсий Э. намояндалари ўзларининг ғаразли мақсадига эришиш учун куч ишлатиш усулларидан фойдаланиб, мавжуд сиёсий тузилмаларнинг барқарор фаолият юритишини бузиш ва йўқотишга ҳаракат қилади. Бу йўлда экстремистлар ва экстремистик ташкилотлар «демократия» ниқоби остида баландпарвоз шиорлар, чақириқлар билан чиқиб, террорчилик ва партизанлик ҳаракатларини қўллабқувватлайдилар, қонунга риоя этмаслик, иш ташлашлар, тартибсизликлар чиқаришга уринадилар, одамларни гижгижлайдилар, террор қилиш усулидан фойдаланадилар (қ. Терроризм). Экстремистик ташкилотларнинг раҳбарлари ҳар қандай муроса ва келишувни рад этадилар. Ўзига тобеларни ўз буйруқ ва кўрсатмаларини кўркўрона бажаришга мажбур этадилар. Сиёсий Э.нинг миллатчилик кўриниши турли миллат ва этник гуруҳлар ҳуқуқини инкор этишда намоён бўлади. Миллатчи экстремистлар фаолияти сепаратизм билан боғлиқ бўлиб, кўп миллатли давлатларни йўқотиш, туб миллат ҳукмронлигини ўрнатишга қаратилади. Бундай Э. миллатлараро муносабатларнинг кескинлашуви ва халклар ўртасида можаролар чиқишига олиб келади. Диний экстремизм, аввало, бошқа конфессияларга, уларнинг вакилларига нисбатан тоқатсиз бўлади. Диний ташкилотлардан дунёвий давлатга қарши курашда фойдаланади. Э.нинг турли кўринишлари сўнгги вақтларда дунёнинг кўп мамлакатларида, хусусан, Яқин Шарқ ва Марказий Осиё минтақасида ҳам ўзини намоён эта бошлади. Турли диний экстремистик ташкилотлар («Ҳизбут-таҳрир», «Тавба») янгидан мустақилликни қўлга киритган дунёвий давлатларга таҳдид солмоқда. Улар вақтинчалик қийинчиликларни рўкач қилиб, аҳолини, айниқса, ёшлар онгини ақидапарастлик ғоялари билан заҳарламоқда. Фарзандларни йўлдан уришга, ўз ота-онасига, акаукасига, ўзи туғилиб ўсган масканига, давлатига қарши қўйишга ҳаракат қилмоқда. Бугунги кунда Э.га қарши кураш ўта долзарб вазифа ҳисобланади.
Ад.: Каримов И. А., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка тахдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997.
Сайфиддин Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.