Elektr tokini uzatiş
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 76–77-b. — ziyouz.com
Elektr tokini uzatiş — elektr st-yasidan elektr energiyasini muayyan masofaga elektr uskunalari va qurilmalari yordamida yetkazib beriş. E. t. u. qurilmalariga kuçlanişni kuçaytiruvçi va pasaytiruvçi transformatorlar, tayançlarga tortiladigan simli va yerga kömiladigan kabelli elektr uzatiş liniyalari, avariyaga qarşi va himoyalaş avtomatika apparatlari kiradi. Energiya liniya orqali uzatilayotganda sim qarşiligini yengiş uçun energiyaning ma'lum qismi yöqoladi. Energiyaning yöqoliş miqdori tok kuçi kvadratiga va simning qarşiligiga mutanosib (proporsional) böladi. Sim qarşiligini kamaytiriş uçun uning diametrini oşiriş zarur. Simni tejaş uçun E. t. u. liniyalari boşiga kuçlanişni kuçaytiruvçi transformatorlar, oxiriga ega pasaytiruvçi transformatorlar örnatiladi. Natijada uzatilayotgan quvvat (energiya) özgarmaydi, kuçlaniş qança köpaysa, liniyadan ötayotgan tok kuçi şunça kamayadi. Liniyaning energiya ötkazuvçanlik imkoniyati kuçlaniş kvadratiga töğri, liniyadagi energiyaning yöqolişi esa kuçlaniş kvadratiga teskari mutanosib böladi. Uzatiş liniyalarining kuçlanişi uzatiş masofasiga, uzatilayotgan elektr quvvatiga boğliq.
Uzatiş liniyalari yer osti yoki suv osti kabellari va havo liniyalari şaklida qurilişi mumkin. Kabelli elektr uzatiş liniyalarida energiya ötkazuvçanlik imkoniyati liniyaning aktiv qarşiligi bilan, havo liniyalarida esa induktiv qarşilik bilan çeklanadi. Amalda havo liniyalarining induktiv qarşiligi aktiv qarşiligidan bir neça marta katta böladi. Şu sababli ham ança uzoq masofaga öta katta quvvatni uzatiş uçun özgaruvçan tok havo liniyalarida induktiv qarşilik ta'sirini kamaytiriş çoralari köriladi: sinxron yoki kondensatorli kompensatorlar, liniyaga parallel ulanadigan induktiv qarşilik — drossellar, liniyaga ketmaket ulanadigan siğimli qarşilik — kondensator batareyalari qöllaniladi. Özgaruvçan tok uzatiş liniyalari albatta uç fazali böladi. Elektr energiya uzatiş liniyalari faqat özgaruvçan tokda emas, balki özgarmas tokda ham elektr uzatişi mumkin. Liniya orqali uzatiladigan quvvat tokning quçlanişiga va liniyaning uzunligiga boğliq.
E. t. u. liniyalari musbat va manfiy qutb simlaridan iborat böladi. Liniyada yuqori kuçlaniş bölişi uçun liniya boşidagi transformatorlar kuçaytirilgan özgaruvçan kuçlanişni töğrilagiçlar yordamida özgarmas tokka aylantiradi. Liniya oxirida invertorlar yordamida özgarmas tok özgaruvçan tokka aylantiriladi, söngra transformatorlar yordamida yana past kuçlanişga ötkaziladi va iste'molçilarga yuboriladi (q. Elektr tarmoği, Elektr ta'minoti).
Q.: Elektr tarmoği, Elektr ta'minoti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭЛЕКТР ТОКИНИ УЗАТИШ — электр ст-ясидан электр энергиясини муайян масофага электр ускуналари ва қурилмалари ёрдамида етказиб бериш. Э. т. у. қурилмаларига кучланишни кучайтирувчи ва пасайтирувчи трансформаторлар, таянчларга тортиладиган симли ва ерга кўмиладиган кабелли электр узатиш линиялари, аварияга қарши ва ҳимоялаш автоматика аппаратлари киради. Энергия линия орқали узатилаётганда сим қаршилигини енгиш учун энергиянинг маълум қисми йўқолади. Энергиянинг йўқолиш миқдори ток кучи квадратига ва симнинг қаршилигига мутаносиб (пропорционал) бўлади. Сим қаршилигини камайтириш учун унинг диаметрини ошириш зарур. Симни тежаш учун Э. т. у. линиялари бошига кучланишни кучайтирувчи трансформаторлар, охирига эга пасайтирувчи трансформаторлар ўрнатилади. Натижада узатилаётган қувват (энергия) ўзгармайди, кучланиш қанча кўпайса, линиядан ўтаётган ток кучи шунча камаяди. Линиянинг энергия ўтказувчанлик имконияти кучланиш квадратига тўғри, линиядаги энергиянинг йўқолиши эса кучланиш квадратига тескари мутаносиб бўлади. Узатиш линияларининг кучланиши узатиш масофасига, узатилаётган электр қувватига боғлиқ.
Узатиш линиялари ер ости ёки сув ости кабеллари ва ҳаво линиялари шаклида қурилиши мумкин. Кабелли электр узатиш линияларида энергия ўтказувчанлик имконияти линиянинг актив қаршилиги билан, ҳаво линияларида эса индуктив қаршилик билан чекланади. Амалда ҳаво линияларининг индуктив қаршилиги актив қаршилигидан бир неча марта катта бўлади. Шу сабабли ҳам анча узоқ масофага ўта катта қувватни узатиш учун ўзгарувчан ток ҳаво линияларида индуктив қаршилик таъсирини камайтириш чоралари кўрилади: синхрон ёки конденсаторли компенсаторлар, линияга параллел уланадиган индуктив қаршилик — дросселлар, линияга кетмакет уланадиган сиғимли қаршилик — конденсатор батареялари қўлланилади. Ўзгарувчан ток узатиш линиялари албатта уч фазали бўлади. Электр энергия узатиш линиялари фақат ўзгарувчан токда эмас, балки ўзгармас токда ҳам электр узатиши мумкин. Линия орқали узатиладиган қувват токнинг қучланишига ва линиянинг узунлигига боғлиқ.
Э. т. у. линиялари мусбат ва манфий қутб симларидан иборат бўлади. Линияда юқори кучланиш бўлиши учун линия бошидаги трансформаторлар кучайтирилган ўзгарувчан кучланишни тўғрилагичлар ёрдамида ўзгармас токка айлантиради. Линия охирида инверторлар ёрдамида ўзгармас ток ўзгарувчан токка айлантирилади, сўнгра трансформаторлар ёрдамида яна паст кучланишга ўтказилади ва истеъмолчиларга юборилади (қ. Электр тармоғи, Электр таъминоти).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.