Eron
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 195–205-b. — ziyouz.com
Eron ERON, Eron Islom Respublikasi (Jumhuriye Islomiye Iron) — Janubiy Ğarbiy Osiyodagi davlat. Mayd. 1648 ming km2. Aholisi 66,4 mln. kişi (2003). Poytaxti — Tehron şahri Ma'muriy jihatdan 30 oston (viloyat)ga bölinadi.
Davlat tuzumi. E. — islom respublikasi. Amaldagi konstitutsiyasi 1979 yil 2—5 dek.dagi referendumda tasdiqlangan, keyinçalik tuzatişlar kiritilgan. Konstitutsiya böyiça davlatning oliy rasmiy şaxsi — Eron Islom Respublikasi Rahbari (1989 yildan Said Ali Xamanayi). Undan keyingi oliy rasmiy şaxs — prezident (2005 yildan Mahmud Ahmadiy Najod). Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Islomiy Kengaş majlisi (parlament), ijroiya hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. E. Old Osiyo toğligi mintaqasining şarqiy qismida joylaşgan va Eron togligining ğarbiy qismini egallagan. E. şimolda Kaspiy dengiziga tutaş, jan.da Fors va Ummon qöltiqlari bilan öralgan (uşbu qöltiqlardagi Keşm, Xörmuz, Xark va boşqalar orollar E.ga tegişli). Sohillari pasttekislik, ayrim joylari mangra çakalakzorlari bilan qoplangan. Yer yuzasining yarmidan köproği toğli. Mamlakat hududining çekkalarida Şim. Eron, Şarqiy E. va Janubiy Eron toğlari joylaşgan. Eron toğlari orasida Elburs toğlari (Damovand çöqqisi E.ning eng baland nuqtasidir, 5604 m) va TurkmanistonXuroson toğlari alohida ajralib turadi. E.ning jan. ğarbida Zagros toğ tizmasi joylaşgan. Çekka tizmalar oralarida 1000—2000 m balandlikdagi yassitoğliklar bor. E.ning ğarbida, Armaniston toğligida söngan vulkanlar, içki yassitoğliklarda çöl va landşaftli botiklar mavjud. E.ningjan. sohilini Garmsar tekisligi egallagan. E. neft va gaz zaxiralariga boy. Toşkömir, temir va xrom rudalari, noyob elementlar, polimetall va mis rudalari, boksit, oltingugurt, surma, barit, tuz konlari va boşqalar bor.
Iqlimi. E. hududining katta qismida suptropik, kontinental, Fors va Ummon qöltiqlari sohillarida tropik iqlim; yozi issiq, qişi şim.da sovuq, jan.da iliq. Yanv.ning örtaça t-rasi Tehronda 2', Jasq şahri (Ummon qöltiği sohilida)da 19°; iyulniki xuddi şu joylarda 29 va 32°. Örtaça yillik yoğin 500 mm dan kam, faqat Elburs toğlari yon bağirlarida 2000 mm gaça, Seyiston botiğida 5060 mm. E.da daryo kam. Yirik daryolari: Qorun, Safedrud, Atrek, Araks, Hilmand, Şatt ulArab. Faqat Qorun daryosida kema qatnaydi. Toğ oraliğidagi botiqlarda oqmas köllar (Urmiya, Daryoçai Namak va boşqalar) bor. Toğ oldi tekisliklaridagi böz tuproklarda çöl ösimliklari, toğlardagi qönğir tuproqlarda daşt ösimliklari ösadi. Pastliklar şörxok. Elburs toğlarining şim. yon bağri keng bargli örmon bilan qoplangan. E.ning jan.dagi qizil tuproqlarda savanna turidagi ösimliklar ösadi. Daryo vodiylari ötloq, tuproği allyuvial. E.ning hayvonot dunyosi xilmaxil. Toğlarda quyon, çiyaböri, toğ eçkisi, yölbars, qoplon, jayra, vodiylarda tulki, böri, sirtlon, buğu, börsiq va boşqalar yaşaydi. Mamlakat markazidagi tekislikda kaklik, Fors qöltiği sohillarida saqoquş va qizil ğoz, Kaspiy dengizida qimmatbaho baliq turlari — osyotr va beluga köp. Milliy boğlari: Kevir, Guliston, Urmiya, Markaziy Elburs va boşqalar
Aholisi. E.da 30 dan ortiq millat vakillari yaşaydi. Aholisining 75% ga yaqinini eron tillari guruhiga kiruvçi xalqlar: fors, gilon, mozandaron, kurd, lor, baxtiyoriy, baluj, taliş, afğon, tojik va boşqalar taşkil etadi. Turkiy til guruhiga kiruvçi ozarbayjon va turkmanlar, şuningdek, arab, arman, ossuriy, gruzin, löli va boşqalar ham yaşaydi. Rasmiy til — fors tili. Davlat dini — islom dinining şia mazhabi. Şahar aholisi 58,3%. Yirik şaharlari: Tehron, Isfahon, Maşhad, Tabriz.
Tarixi. E. hududida odam ilk paleolit davridan yaşaydi. Eronliklar töğrisidagi dastlabki ma'lumotlar Ossuriya yozma yodgorliklarida keltirilgan. Mil. av. 834 yilda şoh Salmanasar III ning şarqqa qilgan yurişini tavsiflovçi mixxat yozuvlarida qadimiy fors tilida sözlaşuvçi xalqlar istiqomat qilgan Parsua mamlakati qayd etilgan. Mil. av. 3-ming yillik boşida E.ning jan.ğarbida dastlab şahardavlatlar, keyinroq Elam davlati paydo böldi. Mil. av. 2-ming yillik davomida E. hududiga hinderon tillarida sözlaşuvçi hindevropa qabilalari kirib kela boşlagan. E.ning hoz. nomi öşa xalqlar — oriylar nomi (qad. eronça aguapa — «oriylar mamlakati») dan olingan. Bu davrda E. hududining bir qismi Ossuriya hukmronligi ostida bölgan. Mil. av. taxm. 673— 672 yillarda Ossuriyaga qarşi kötarilgan ğalayon natijasida Eron toğligining şim.ğarbiy qismida Midiya davlati paydo böldi. Mil. av. 550 yil Midiya va Forsiya podşoligi örtasida bölib ötgan uruş (553— 550) dan söng hokimiyat axomaniylar sulolasi qöliga ötdi. Yunonlar, keyinçalik Yevropaning boşqa xalqlari Forsiya nomini mamlakatning barça qismiga taalluqli deb bilib, uni Forsiya (Persiya) deb atay boşlaganlar (Yevropa adabiyotida bu nom 1935 yilgaça saqlanib kelgan). Ğarb bilan Şarq örtasidagi savdo yöllarida öz hukmronligini örnatiş maqsadida Axomaniylar Yunoniston bilan uruş olib bordilar. Mil. av. 330 yil Axomaniylar davlati Aleksandr Maqduniy qöşinlari tomonidan mağlubiyatga uçradi. Uning ölimidan söng E. Salavkiylar davlati tarkibiga kirdi. Mil. av. 3-asr hoz. E. va Turkmaniston çegaralarida Parfiya podşoligi vujudga kelib, mil. av. 2-asr örtalarida E.ning barça hududi uning tarkibida bölgan. Mil. av. 1-asrdan Parfiya Rim bilan uzoq muddatli uruşga kirdi. Mil. 224 yil Parfiya qaramoğidagi Forsiya hukmdori Ardaşer I Parfiyaning sönggi podşosi Artaban V ni uruşda yenggaç, Sosoniylar davlatit* tuzdi. Sosoniylar hukmronligi davrida 3-asr örtalarida moniylik, 5-asr oxirlarida mazdakiylik paydo böddi. 7-asrda E.ni arablar bosib oldi va u Arab xalifaligi tarkibiga kirdi. E.da islom dini tarqalib, 10-asrda aholining köp qismi unga e'tiqod qilaboşladi. 9—10-asrlarda E. hududida noibliklar vujudga keldi. 900 yilda Xuroson va butun Şarqiy E. Somoniylar qöl ostiga ötdi, söng Şarqiy E. Örta Osiyoning bir qismi va hoz. Afğoniston hududi bilan birgalikda Ğaznaviylar davlati tarkibiga kirdi. 11-asrda E.ga turkiy qabila (öğuz)lar kirib keldi. Ulardan biri — saljuqiylar ğaynaviylar qöşinini tormor qilib, E.ni va unga qöşni mamlakatlarni bosib oldi va Saljukiylar davlatini tuzdi. 12-asr boşlarida Saljuqiylar davlati parçalanib, qator sultonliklar paydo böldi. 12-asr oxirida E. Xorazmşohlar davlatita qöşib olindi. 1220—56 yillarda E.ni möğullar bosib oldi va 14-asrning örtalarigaça Hulokuiylar davlati tarkibida böldi. 14-asrning 30—80-y. larida Xurosonda möğul va mahalliy zodagonlar zulmiga qarşi Sarbadorlar közğolonlari, 1350 yil Mozandaron va Gilonda Saidlar harakati bölib ötdi, natijada sarbadorlar va saidlar davlati paydo böldi. 16-asr boşida E.ning barça qismi Safaviylar qöliga ötdi. 1502 yil şia mazhabi davlat dini deb e'lon qilindi. 17a, oxiri — 18-asr boşlarida mamlakatning turli qismlarida zodagonlarga qarşi ğalayonlar, şuningdek, asoratga solingan afğon, turkman, kurd, ozarbayjon va boşqalar xalqlarning ozodlik harakatlari boşlanib ketdi. Afğon qabilalarining 1709—22 yillardagi qözğolonlari natijasida 1722 yil ular Safaviylar poytaxti bölmiş Isfahonni egalladilar. Afğon xonlarining hukmronligiga qarşi xalq harakati boşlanib ketdi. 1723 yil E.ning şim. ğarbiy va markaziy viloyatlariga bostirib kirgan turklar quvib çiqarildi. E.davlati Nodirşoh rahbarligida juda katta imperiyaga aylandi. 1747 yil fitna natijasida şoh öldiriddi va E.davlati parçalanib ketdi. 18-asr oxirida zand va qojar xonlari örtasida uzoq davom etgan kuraşdan keyin E.da Qojarlar sulolasi örnatiddi. 18-asr oxiridan E. Yevropa mamlakatlarining mustamlakaçilik obyektiga aylandi. 19-asrdagi RossiyaEron uruşlari natijasida muqaddam E. bosib olgan Kavkaz orti hududlari Rossiyaga ötdi. 19-asrning 50-y.lari örtalarida mamlakatda ijtimoiyziddiyatlarning kuçayişi Bobiylar qözğolonlarit öz aksini topdi. 19 a. 60-y.lari — 20-asr boşlarida E. asosan, Buyuk Britaniya va Rossiyaning yarim mustamlakasiga aylandi. 19-asr oxiridan zulm va ijtimoiy ziddiyatlarning kuçayişi 1905—11 yillardagi Eron inqilobining boşlanişiga zamin yaratdi. Natijada konstitutsiya e'lon qilindi, parlament (majlis) çaqirildi. 1911 yil oxirida Eron inqilobi Angliya va Rossiya tomonidan bostirildi. 1-jahon uruşi yillari (1914— 18)da E. uruşga kirgan davlatlarning harbiy harakatlari maydoniga aylandi. 1919 yil E. Buyuk Britaniya tomonidan bosib olindi. Mamlakatda milliy ozodlik kuraşi avj oldi. Eron Ozarbayjoni (1920), Gilon va Mozandaron (192021), Xuroson (1921)da kuçli milliy ozodlik harakatlari bölib ötdi. 1921 yil 21 fev.da öng kuçlar Rizoxon qömondonligi ostida davlat töntarişini amalga oşirdilar. Said Ziyovuddin rahbarligidagi yangi hukumat (uşbu hukumat tarkibida Rizoxon harbiy vazir bölgan) demokratik harakat yoyilib ketmaslik çoralarini kördi va jamoat tazyiqi ostida 1919 yilgi Angliya—E. bitimini bekor qildi. 1925 yil 12 dek. da Ta'sis majlisi Rizoxonni Rizoşoh Pahlaviy nomi bilan E. şohi deb e'lon qildi. 1930-y.larning örtalaridan E. Germaniya bilan aloqalarini kuçaytira boşladi. 2-jahon uruşi yillari (1941 yil avg.da) E. hududiga sovet va ingliz qöşinlari kiritildi (1945 yil oxiri — 1946 yil mayda olib çiqib ketildi). 1941 yil 16 sentyabrda Rizoşoh taxtdan voz keçdi va uning örniga öğli Muhammad Rizo Pahlaviy ötirdi. 1943 yil 9 sentyabrda E. Germaniyaga qarşi uruş e'lon qildi, lekin harbiy harakatlarda qatnaşmadi. 1945—46 yillar E.da kuçli antiimperialistik va demokratik harakatlar avj oldi. Hukumat AQŞ va Buyuk Britaniya yordamiga tayanib, bu harakatlarga çek qöydi. 1960-y.larning boşlarida mamlakatda ijtimoiy va içki siyosiy vaziyat keskinlaşdi. Şoh hukumati monarxiya tuzumi va harbiy qudratini mustahkamlaş maqsadida islohotlar ötkazişga kirişdi (agrar islohotlar ötkazildi, maorif va sogliqni saqlaş tizimini yaxşilaşga oid ayrim tadbirlar amalga oşirildi). Ammo şoh tuzumining reaksion içki siyosati, ğarbparastligi E.da islom dinining fundamental qadriyatlarini tiklaşga intiluvçi ruhoniylarning keskin qarşiligiga uçradi. 1979 yil fev. da monarxiyaga qarşi inqilob natijasida şoh tuzumi ağdarildi. Inqilobga surgundan qaytgan şialar yetakçisi oyatullo Humayniy (1964 yil mamlakatdan surgun qilingan) rahbarlik qildi. Muhammad Rizo Pahlaviy mamlakatdan çiqib ketişga majbur böldi. 1979 yil 1 apr.dan mamlakat rasmiy ravişda E. Islom Respublikasi deb nomlandi. 1979 yil oxirida E. bilan Iroq örtasidagi munosabatlar keskinlaşdi. E. bilan Iroq örtasida Şatt ulArab daryosi böylab ötgan çegara xususidagi janjal qurolli töqnaşuvga aylanib ketdi. 8 yil davom etgan bu mojaro ikki tomonni ham holdan toydirdi. Humayniy vafotidan söng (1989) hokimiyat tepasiga kelgan yangi hukumat bir qança ijobiy islohotlarni amalga oşira boşladi, taşqi siyosatda E.ni xalqaro miqyosda yakkalanib qoliş holatidan çiqariş yölini belgiladi.
E. 1945 yildan BMT a'zosi. ÖzR suverenitetini 1991 yil 25 dek.da tan olgan va 1992 yil 10 mayda diplomatiya munosabatlari örnatgan. Milliy bayrami — 11 fev. — Islom inqilobi kuni (1979).
Siyosiy partiya va taşkilotlari. E. Islom Respublikasi konstitutsiyasiga binoan, E.da islomga aloqasi bölmagan siyosiy partiya va taşkilotlar faoliyati man qilingan. Hoz. kunda mamlakatning içki siyosiy hayotida bir qator islom partiya va uyuşmalari mavjud bölib, ular orasida e'tiborga loyiq bölganlari Kuraşayotgan ruhoniylar jamiyati, Islomiy Eron birdamlik partiyasi, Islomiy Eron hamjihatlik partiyasi, Taraqqiyotga xizmat qiluvçilar uyuşmasi, Imom Humayniy siyosati tarafdorlari uyuşmasidir.
Xöjaligi. E. — neft sanoati rivojlangan agrar industrial mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.x. 21,3%, sanoat 32,7% (jumladan, neft va gaz qazib oliş 18,7%)ni taşkil etadi.
Sanoatida neft, gaz, kömir, xrom, qörğoşinrux, mis, marganets va temir rudalari qazib oliş katta ahamiyatga ega. Yiliga örtaça 85 mlrd. kVtsoat elektr energiyasi hosil qilinadi. Neftni qayta işlaş, neft kimyosi korxonalari bor. Qora va rangli metallurgiya, maşinasozlik va metallsozlik, oziq-ovqat, töqimaçilik sanoati rivojlangan. Hunarmandçilik (gilam töqiş, metall buyumlar tayyorlaş) bilan ham şuğullaniladi.
Qişloq xöjaligi mamlakat iqtisodiyotining muhim tarmoği hisoblanadi. Q.x.ning yetakçi tarmoği — dehqonçilik. Asosiy oziq-ovqat ekini — buğdoy; şuningdek, arpa, şoli, dukkakli don ekinlar ekiladi. Boğdorçilik (örik, şaftoli, anjir, pista, xurmo, behi, anor, sitrus mevalar, yonğoq va boşqalar), tokçilik, sabzavotçilik va polizçilik bilan mamlakatning hamma qismida şuğullaniladi. Paxta ekiladi, qand lavlagi, şakarqamiş, tamaki yetiştiriladi, çoy östiriladi. Çorvaçiligida qöy, eçki, qoramol, eşak, tuya, ot, xaçir boqiladi. Parrandaçilik rivojlangan. Pillaçilik bilan şuğullaniladi. Fors qöltiği va Kaspiy dengizida baliq ovlanadi.
Transporti. T.y.ning uz. 7,3 ming km. Içki yuklarning asosiy qismi avtomobil transportida taşiladi. Avtomobil yöllarining uz. 167 ming km. Dengiz savdo floti tonnaji 8345 ming t dedveytni taşkil etadi. Fors qöltiğidagi asosiy portlari: BandarAbbos, BandarHumayniy, Buşir, Xark, Obodon, BandarMohşahr; Kaspiy dengizida — Enzeli, Novşahr, Amirobod. Tehron, Şeroz, Isfahon, BandarAbbos, Obodon, Tabrizda xalqaro aeroportlar bor.
E. çetga neft va neft mahsulotlari, gilam, gaz, paxta, meva, teri, metall buyumlar çiqaradi; çetdan oziq-ovqat, maşina va jihozlar, sanoat xom aşyosi oladi. Taşqi savdoda Germaniya, Italiya, Kuvayt, BAA va boşqalar mamlakatlar bilan hamkorlik qiladi. E.da xorijiy sayyohlik rivojlangan. YUNESKO tomonidan qayd etilgan dunyo sivilizatsiyasi merosiga oid 12 tarixiy yodgorlikning 3 tasi E.da joylaşgan. 2001 yil E.ni 1402160 xorijiy sayyoh ziyorat qildi, xorijiy sayyohlikdan tuşgan daromad 1,112 mlrd. AQŞ dollarini taşkil etdi. Pul birligi — rial.
Tibbiy xizmati. E.da örtaça umr 69 yoşni taşkil etadi. 2003 yil 110797 örinli 730 kasalxona (120 tasi xususiy), 307169 vraç, hamşira va farmatsevt işladi. Vraçlar un-t va örta maxsus tibbiyot bilim yurtlarida tayyorlanadi. Hoz. paytda E.da soğliqni suğurta qiliş yölga qöyilmoqda.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. E.da 5 yillik bepul majburiy boşlanğiç ta'lim joriy qilingan. 2 bosqiçdan iborat 7 yillik örta maktab mavjud. Mamlakatda savodxonlik körsatkiçi — 85,1%. 2004 yil mamlakatdagi maktablarda 17 mln. 196588 öquvçi ta'lim oldi. Boşlanğiç maktab öqituvçilari ped. bilim yurtlarida, örta maktab öqituvçilari Tehron un-ti qoşidagi pedagogika in-tida tayyorlanadi. Oliy ma'lumotli kadrlar Tehron universiteti, Tehrondagi E. milliy un-ti (1960), «Forobiy» un-ti (1975), Şeroz, Maşhad, Isfahon, Mozandaron, Tabriz, Ahvozdagi untlarda, Tehron politexnika inti, Obodon neft instituti va boşqalarda tayyorlanadi. 2004 yil oliy öquv yurtlarida 1 mln. 673753 talaba öqidi. I.t.lar Tehrondagi fan va maorif taraqqiyotini tadqiq etiş va rivojlantiriş instituti (1969), E. madaniyati tadqiqot markazi (1971), San'at va arxeologiya tarixi milliy markazi (1972)da, şuningdek, Tehron, Maşhad, Tabriz, Şeroz, Isfahon, Ahvoz untlari va boşqalar oliy öquv yurtlarida ham olib boriladi. Yirik kutubxonalari: Milliy kutubxona (1935), Parlament kutubxonasi (1924), untlar huzuridagi kutubxonalar. Madaniyat vazirligi tizimida 1502 ta kutubxona mavjud. E.da arxeologiya va etn. muzeyi, Guliston saroyi muzeyi (1894), Milliy badiiy muzey, Gilamlar muzeyi bor.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. E.da bir qança gaz. va jur. naşr etiladi. Asosiylari: «Abror» («Adolatli», fors tilidagi kundalik gaz., 1985 yildan), «Keyhon» («Koinot», fors tilidagi kundalik oqşom gaz., 1942 yildan), «Risolat» (fors tilidagi kundalik gaz., 1985 yildan), «Egteloot» («Axborot», fors tilidagi kundalik keçki gaz., 1925 yildan), «Ettelooti haftagi» («Hafta yangiliklari», fors tilidagi bezakli haftalik jur., 1941 yildan). Islom Respublikasi axborot agentligi (IRNA), 1934 yil taşkil etilgan. «Eron Islom Respublikasi ovozi» milliy radiosi 1971 yil tuzilgan. E. televideniyesiga 1971 yil asos solingan.
Adabiyoti. E. adabiyotini şartli ravişda 3 bosqiçga böliş mumkin: qadimiy, örta asr va zamonaviy. E. adabiyotining ilk namunalari qadimiy fors tilida yaratilgan. Qahramonlik eposining dastlabki körinişlari Axomaniylar davriga mansub mixxat bitiklarida öz aksini topgan. E. arablar tomonidan zabt etilib (7-asr), uning hududi xalifalik tarkibiga kirgandan söng E. adabiyoti arab tili va islom ta'sirida şakllandi. 9-asrga kelib adabiyotda fors tilining mavqei kuçaydi. 10-asrning 2-yarmidan boşlab fors tili Şarqda şe'riyat tili darajasiga kötarildi. 10—15-asrlar E. nazmining yuksaliş davri hisoblanadi. Bu davrda Firdavsiy, Umar Xayyom, Sa'diy, Rumiy, Hofiz kabi dunyo adabiyotining yorqin yulduzlari özlarining ölmas asarlarini yaratdilar. Ularning şe'riyatida gumanizm, insonning uluğ mavjudot ekanligi, ma'naviy barkamollik sari intiliş ğoyalari tarannum etildi. Fors adabiyotining durdonasi bölmiş Firdavsiyning «Şohnoma» dostoni maydonga keldi. Bu davrda E. adabiyotining mumtoz janrlari bölgan ruboiy, qasida, ğazal va qit'a yanada takomillaşdi. Şu bilan birga Abdullo Ansoriy, Farididdin Attor va boşqalarning asarlarida sufiylik tariqati ğoyalari öz aksini topdi. Möğullar tomonidan E.ning işğol etilişi (1220—56) natijasida madaniy hayot inqirozga yuz tutdi. 13-asrning 2-yarmiga kelib E. adabiyotida madhiya va qahramonlik eposlari rivoj topdi. 16-asr oxiri E. adabiyotida şia mazhabiga xos marsiya şe'riy janri şakllandi. Bu davrga kelib E. mumtoz adabiyoti saroy şe'riyati doirasida taraqqiy etdi. 17-asr E. adabiyotida hind uslubi (sabke hindi) ustunlik qila boşladi. Bu hol 18-asrda Eron şoirlari Muştoğ Isfahoniy, Sabohiy Bikdeliy Koşoniy, Hotif Isfahoniy va boşqalarning e'tiroziga uçrab, E. adabiyotida «bozgaşt» (qaytiş) deb atalmiş yangi yönalişning paydo bölişiga olib keldi. Bu yönaliş ilk E. mumtoz şe'riyatiga xos uslubni qayta jonlantirişga qaratilgan sa'yiharakatlar bilan ifodalanadi. 19-asrda E. adabiyotida yodnoma va safarnomalar paydo bölib, yangi fors nasriy janriga asos solindi. E.da keng quloç yozgan milliy ozodlik harakati (1905—1921) publitsistika va satirik şe'riyatning şakllanişiga turtki böldi. M. Bahor, A. Lohutiy ijodida adolatsizlikka qarşi kuraş ğoyalari namoyon böldi. 20-asrda E. adabiyotida roman va realistik hikoya janri rivoj topdi. Bu davrda Murtazo Muşfiq Kozimiyning «Qörqinçli Tehron» (1924), Abbos Kozimiyning «Maşaqqatli hayot» (1931), Yahyo Davlatobodiyning «Şahrnoz» (1926), Said Nafisiynij «Farangis» (1931) nomli asarlari çop etildi. 20-asrning 30-y. larida E. şe'riyatiga yangi şe'riy janr «şe'ri nou» kirib keddi. An'anaviy aruz vaznidan voz keçib, erkin uslubda şe'r yaratiş bu yönalişning xaraterli jihatidir. E. şe'riyatidagi yangi yönalişning asosçisi Nimo Yuşij (1895—1961) hisoblanadi. 1940—50 yillar nasrda ijtimoiy hayotni aks ettiruvçi bir qator realistik asarlar yaratildi. Sodiq Hidoyat (1903—51)ning «Daydi it» (1943), «Hoji oğo» (1945), Bözörg Alaviyning «Ellik uç» (1942), «Uning közlari» (1952) hikoyalari jamoatçilik e'tiborini qozondi. Islom inqilobidan söng E. adabiyotida ozodlik va inqilobni tarannum etuvçi şe'rlar, EronIroq uruşida qatnaşgan jangçilarning mardligi va vatanparvarligini aks ettiruvçi asarlar, diniy yönalişda yozilgan şe'riy töplamlar keng örin oldi.
Me'morligi. E. hududidagi me'moriy yodgorliklar uzoq ötmişga borib taqaladi. E.da neolit davriga oid paxsadan qurilgan turar joylar (Koşon yonidagi TepeSialk, Şeroz yaqinidagi TaliBakun) topilgan. Midiya podşoligi davri (mil. av. 1-ming yillikning 1-yarmi)da uning poytaxti Ekbatana atrofida (hoz. Hamadon) istehkom devorlari barpo etilgan. Axomaniylar davrida saroy me'morligi keng rivoj topdi (Pasargada, Persepolis, Suzadagi saroy majmualari). Axomaniylar saroy me'morlik uslubiga haşamatlilik, hayvon haykalçalari bilan bezatilgan baland ustunlar xos. Asosiy quriliş materiallari — xom ğişt, toş va yoğoç. Törtburçak şaklidagi zarduştiylik ibodatxonalari ham şu davrga mansub me'moriy yodgorlik hisoblanadi. Parfiya podşoligi davrida hovli tomoni oçiq ayvonli saroylar qurilgan. Sosoniylar davrida şaharlar tez sur'atlar bilan barpo etila boşlandi. Şaharlar doirasimon yoki töğri törtburçak tarhli qilib, qalin devor bilan öraldi. Bino qurilişida toş, pişiq ğişt, yoğoç işlatilgan, tom qismi esa yoysimon şaklga ega bölgan. Keyinçalik gumbazlar paydo bölgan. Sosoniylar davri saroylariga haşamatli ayvon va baland ustunlar xos. E.ning arablar tomonidan zabt etilişi (7-asr) me'morlikda yangi uslubdagi binolarning paydo bölişiga olib keldi. Bu davrda köplab karvonsaroy, masjid, minora, maqbara, tim, madrasa va hammomlar qurildi. Devor bilan öralgan qöplab şaharlar barpo etildi. Şaharning 4 darvozasini boğlovçi 2 asosiy xiyobonning kesişgan nuqgasi saroy, bozor va masjid joylaşgan markaziy maydonni taşkil etdi. Ba'zi hollarda şahar markazida ark barpo etildi. 12-asrga kelib masjid qurilişida E.ga xos uslub paydo böldi (tört tomoni ayvon va boloxonalar bilan qurşalgan hovli hamda gumbazli bino). Masjid yonida yuqori qismi torayib boruvçi aylana minora qad kötardi. Bu paytgaça minoralar sakkiz burçak şaklida qurilgan. 13—14-asrlar örtalarida E.da madrasa, masjid, xonaqoh va minoradan tarkib topgan yaxlit ansambllar paydo böldi. E. Temuriylar davlati tarkibiga kirgan davr (14—15-asrlar) da me'morlikda gumbazlarni kök koşin bilan bezaş odat tusiga kirdi. Masjid, madrasa va boşqalar binolarning old qismiga koşinlardan rangli zeb berildi (Maşhaddagi Gavharşod begim masjidi, 1405—18, me'mor Qavomiddin Şeroziy). 14—16-asrlarda şahar qurilişi avj oldi, şahar ansambllari (Yangi Isfahon) bunyod etildi, saroylar devoriy rasmlar, mozaika bilan bezatildi (Isfahondagi Ali Qopu, Çehel Sutun saroylari, Qazvindagi saroylar). Safaviylar davriga kelib, E. me'morligida haşamatlilikka keng örin berildi, binolarni murakkab va körkam naqşlar bilan bezaş, ulkan favvoralar quriş rasm böldi. Şaharlarda muhtaşam majmualar quriş rejasi hayotga tatbiq etildi. Isfahondagi Şoh maydoni atrofida barpo etilgan saroy, masjid, karvonsaroy va bozor yaxlit me'moriy ansamblni taşkil etdi. 18—19-asrlarda yuz bergan iqtisodiy inqiroz E.da quriliş kölamining keskin kamayişiga olib keldi. 20-asrga kelib, E. me'morligida yangi şakldagi binolar paydo böldi (Tehrondagi un-t binosi, 1930-y.lar; Tehron yaqinidagi «Xilton» mehmonxonasi, 1962). Turar joy, ijtimoiy maskanlar, sanoat majmualari, köpriklar qurilişida. oyna, metall va temirbeton konstruksiyalar keng qöllandi. E. me'morlari binolarni barpo etişda zamonaviy me'morlik uslubi va milliy an'analardan foydalandilar (Hamadondagi Ibn Sino maqbarasi, 1952; Maşhaddagi Nodirşoh maqbarasi, 1961; Nişopurdagi Umar Xayyom qabri ustiga qurilgan pavilonrotonda, 1963).
Tasviriy san'ati. E. san'ati 8 ming yil davomida şakllanib kelgan. E. hududidan topilgan ğorlardagi odam, hayvon, ösimlik va ov qurollarining devoriy rasmlari tasviriy san'atning ilk namunalari sifatida e'tirof etiladi. Mil. av. 12—7-asrlarga oid qabrlardan qimmatbaho metalldan işlangan badiiy bezak buyumlar, bronza haykalçalar topilgan. Axomaniylar davrida kumuş va oltindan yasalgan idişlar, zargarlik buyumlari, tamğa, tangalar kandakorlik bilan bezatilgan. Sosoniylar davri tasviriy san'atida haykaltaroşlik asosiy örin egalladi (Mozandarondagi bronza byustlar), 9—13-asrlarda amaliy bezak san'ati rivojlandi. Nişopur, Koşon, Sultonobod kabi şaharlar kulollik markazlari sifatida şuhrat qozondi. Har xil rangli şişalardan idiş va buyumlar tayyorlandi. E. milliy san'atining asosiy turlari (gilamçilik, sopol idişlarga çizilgan naqşlar, xattotlik) arablar bosqiniga qadar şakllandi, biroq özining yuksak çöqqilariga islom dini davrida erişdi. E. tasviriy san'atiga geometrik şakllar, ösimlik naqşlari, afsonalardan olingan lavhalar, hayvonlar tasviri xosdir. Ğarbda fors tasviriy san'ati miniatyura sifatida tanilgan. E. rassomlari öz asarlarida afsonaviy qahramonlar va şohlarni hamda E. mumtoz adabiyoti asarlaridagi lavhalarni mohirlik bilan aks ettirdilar.
Qur'on matnlarini bezaş san'ati yuksak çöqqilarga kötarildi. E. Arab xalifaligi tarkibiga kirgandan söng xattotlik san'ati rivojlandi. Bu san'at turining rivojlanişi Temuriylar davriga töğri keddi. Xattotlikning mohir ustasi Mir E'mod Hasaniy Seyfi Ğaznaviy (1617 yil vafot etgan) bölgan. Qojarlar sulolasi hukmronligi davrida xattotlikning «şikastanasta'liq» şakli ravnaq topib, hoz. qunga qadar qöllaniladi. 15—17-asrlar miniatyura san'atining rivojlaniş davri hisoblanadi. Tabriz va Isfahon miniatyura maktablari şuhrat qozondi (yana q. Tabriz miniatyura maktabi, Isfahon miniatyura maktabi). Bu davrda yaratilgan miniatyura asarlari naqşga boy bölib, ranglar jilosi va nafisligi bilan ajralib turadi. E. miniatyuralarida realizm yönalişi ham keng örin olgan. Uşbu uslubning yorqin namoyandasi Rizo Abbosiynit asarlarida uruş lavhalari, ayollar siymosi aks ettirilgan. Uning yaratgan miniatyuralari Isfahondagi Çehel Sutun va Ali Qopu saroylari devorlarida muhrlanib qolgan. 19-asrda E. miniatyura san'ati ğarb madaniyati ta'siri ostida inqirozga uçradi. 20-asr boşlarida E. rassomligida realizm yönalişi katta örin egalladi. Haykaltaroşlik, rassomlik san'ati va fafika (ayniqsa, kitob bezagi, reklama plakatlari) yuksala boşladi. Hasan Ali Vaziriy, Muhsin Muqaddam, Abulqosim Sodiqiy kabi rassom va haykaltaroşlar öz asarlarida oddiy xalq hayotidan olingan lavhalarni aks ettirdilar. 1920 yil Kamol ulMulk Tehronda rassomlik va haykaltaroşlik maktabini taşkil etdi. Zamonaviy tasviriy san'at milliy maqtabining asosçilaridan biri Akbar Tajvidiy (1925—95)dir. Hoz. davrda tasviriy san'at an'analarini E.ning maşhur rassomlari M. Farşçiyon, A. Rustamiyon, P. Kalontariy, Yo.Tabotaboiy, Otaşzod va boşqalar davom ettirmoqdalar. Tasviriy san'atda modernizm uslubi rivojlandi. 1959 yil Tehronda Bezak san'ati oliy maktabi oçildi. Xalq san'atida yoğoç, suyak, sadaf öymakorligi, kandakorlik rivojlangan (markazi — Isfahon va Şeroz). 2000 yil Eron BA taşkil etilgan. Islom madaniyati va tasviriy san'ati böyiça turli yirik xalqaro badiiy körgazmalar, xattotlar tanlovlari ötkaziş keng tus olgan.
Musiqasi. E.ning mumtoz va xalq musiqasi uzoq ötmişga borib taqaladi. qadimiy davr musiqasi haqida ma'lumotlar saqlanmagan, ammo musiqiy çolğu va ohanglar E. musiqa madaniyatining Mesopotamiya musiqiy an'analari bilan çambarças bogliqligini körsatadi. Xalq musiqasida tasnif, tarona, qasida, ğazal, dastgoh keng tarqalgan. E. milliy musiqa çolğulari: nay (nayilabak, «haft band», nayianbon), surnay, kamonça, qonun, setor, rubob, borbat, tor, santur, doira, tönbak. 6-asrga kelib saroy san'ati, bastakorlar ijodi (Borbat va boşqalar) ravnaq topdi, xalq orasida mutriblar (xonandaraqqos) şuhrat qozondi, musiqa nazariyasi şakllandi. Arab istilosi davrida E. musiqasi arabmusulmon madaniyati ta'siriga uçradi, bir vaqtning özida arab hamda fors musiqasi unsurlarini özlaştirdi. 13-asrda bastakor, musiqa nazariyotçisi Safiuddin alUrmaviy maşhur böldi. 19-asr ning 2-yarmidan boşlab E. musiqasiga Yevropa musiqasi ta'sir körsatdi, Tehronda Şoh kolleji qoşida Yevropa uslubidagi musiqa maktabi oçildi. 20-asrning 20-y.larida bastakor, Tehron un-ti prof. Ali Naqi Vaziriy milliy musiqa ta'limini yölga qöydi, musiqa nazariyasiga oid asar yaratib, musiqa maktabi oçdi. 30-y.larning boşlarida Tehronda Oliy musiqa maktabi (40-y.larda konservatoriyaga aylantirildi)öz işini boşladi, filarmoniya jamiyati (1940), X.Sanjariy rahbarligida simfonik orkestr (1946) taşkil topdi. A. Vaziriy, A. Sabo, A. Raşidiy kabi kompozitorlar maşhur bölgan. Hoz. kunda E.da, asosan, folklor guruhlari, milliy çolğu ansambllari mavjud. Şu bilan birga 20-asr oxirlaridan milliy va Yevropa ohanglarini uyğunlaştirgan estrada va orkestr ijrosiga ham katta e'tibor berilmoqda. 1968 yildan Şerozda milliy san'at festivallari ötkazib turiladi. Musiqa san'atini rivojlanişiga Mirzo Abdullo, Darveşxon, Mahmud Karami, Faromirzo Poydur, Abu alHasan Sabo katta hissa qöşgan, hozirda Husayn Malik, Tohir Zoda, Şahnoz, Şojarayon kabi san'atkorlar maşhur.
Teatr sarçaşmalari qadimiy marosimlardan boşlanadi. Ba'zi manbalarda qadimiy «bozigar» (örta asrlardagi masxarabozlar teatrini eslatadi) teatri töğrisidagi ma'lumotlar saqlanib qolgan. E.da pantomima, köğirçoq va soya teatrlari qadimdan maşhur. Ötmişda niqoblar namoyişi va marosim («sade») tomoşalari uyuştirilgan. 10-asrdan boşlab imom Husayn vafotiga bağişlangan diniy yönalişdagi sahnalar qöyilgan. 17—18-asrlarda fors tragediyasi turlaridan biri — ta'ziya vujudga keldi. 20-asrning 30-y. lariga qadar E.da masxarabozlar teatri mavjud bölgan. 1890 yil Tehronda saroy teatri taşkil topdi. 20-asr boşlarida E.da «Farhang» («Madaniyat») teatr hissadorlik jamiyati ta'sis etildi. 1911 yil E. milliy teatriga, 1917 yil Yevropa uslubidagi E. komediya teatriga asos solindi. 1929 yildan boşlab E. teatrlarida ayollar faoliyat körsata boşladi. 1932 yil rassom S. Kermonşohiy Tehronda teatrstudiya taşkil etdi. Uşbu maskan mamlakatning ilğor teatr san'ati markaziga aylandi. 1930—40 yillar teatrlarda, asosan, Yevropa dramaturglarining asarlari sahnalaştirildi. E. teatr san'atining yuksaliş davri 1960- y.larga töğri keldi. 1963 yil Tehronda professional aktyorlarni tayyorlovçi drama studiyasi taşkil etildi, doimiy teatr gu. .ruhlari, jumladan «Bugungi teatr» (rahbari M. Jafariy) va Milliy truppa (rahbari M. Javonmard) paydo böldi. 1968 yildan
Şerozda har yili teatr festivali ötkaziladi. 1979 yilga qadar E.da varyete teatri ham mavjud bölgan. Islom inqilobidan söng teatr san'ati inqirozga yuz tutdi. Hoz. kunda diniy ruhdagi spektakllarni sahnalaştiriş uçun ruxsat berilgan. Ayollarning teatrda faoliyat körsatişi man etilgan.
Kinosi. 1920 yilda Tehronda birinçi kinoteatr oçildi. 1930 yil komediya janridagi ilk badiiy film yaratildi. 1934 yil dastlabki ovozli film suratga olindi. 1946 yil «Mitrafilm» (1948 yildan «Forsfilm») kinostudiyasi taşkil etildi. 1950-y. larda suratga olingan «Port öğrisi» filmi mamlakatning eng maşhur kino asariga aylandi. 60-y.larning oxiri — 70-y.larda tarixiy, afsonaviy, muhabbatni tarannum etuvçi film va musiqiy komediyalar, jumladan, «Mozandaron yölbarsi» (rej. S. Xaçikiyon), «Intizorlik sohili» (rej. S. Yosimiy) kabi filmlar yaratildi. 1955 yildan Tehronda xalqaro, 1964 yildan milliy kinofestivallar ötkaziladi. 1964 yil Kino san'atining oliy kengaşi tuzilgan. Uşa davrning taniqli rej.lari I. Kuşon, M. Muhsiniy, S. Yosimiy, S. Xaçikiyon, Ş. Rafiyo milliy kinematografiyani rivojlantirişga ulkan hissa qöşdilar. 1970-y.larda yiliga 100 dan ortiq badiiy film yaratildi, mamlakatda 500 ga yaqin kinoteatr işladi. Islom inqilobidan keyingi davrda kino san'ati inqirozga uçradi. Filmlar işlab çiqariş hajmi keskin kamaydi (yiliga 30 ta). Mamlakatda aksariyat kinostudiya va kinoteatrlar öz faoliyatini töxtatdi. 1980—81 yillar boryöği 11 film yaratildi. 1980-y.lar oxiriga kelib kinematografiya qayta tiklana boşladi. Davlat tomonidan körsatilgan yordam hamda ğarb filmlariga qöyilgan çeklaşlar evaziga E.da öziga xos milliy kino yaratildi va iqtidorli kinoartistlar yetişib çiqdi. 1990-y.larning örtalarida E. filmlari xalqaro miqyosga çiqdi. «Olça ta'mi», «Şamol bizni olib ketadi» (ikkalasining rej. A. Kiyorustami), «Qandahor» (rej. M. Maxmalbof), «Ota», «Osmon bolalari», «Jannat rangi» (uçalasining rej. M. Majidiy) kabi filmlar Kann, Turin, Berlin va Moskva kino anjumanlarida e'tiborli sovrinlar sohibi böldi. Bu filmlarda davrning ijtimoiy va madaniy muammolari, insonlar örtasidagi munosabatlar, hayot falsafasi haqqoniy aks ettirildi.
Özbekiston —E. munosabatlari. E. Özbekiston Respublikasining mustaqilligini tan olib, ikki davlat örtasida diplomatik munosabatlar örnatilgaç, 1992 yil noyab.da E.ning Toşkentdagi elçixonasi, 1995 yil mayda ÖzR ning Tehrondagi elçixonasi öz faoliyatini boşladi.
ÖzR Prezidenti I.A.Karimovning E.ga ilk taşrifi 1992 yil noyab.da bölib ötdi. 2000 yil 10—11 iyunda ÖzR Prezidenti I.A.Karimov Iqtisodiy Hamkorlik Taşkşyutiga a'zo davlatlar rahbarlarining E.da bölib utgan 6sammitida iştirok etdi. 2003 yil 17—18 iyunda rasmiy taşrif bilan E.da böldi. 2002 yil 26—28 apr.da E. Islom Resggublikasi Prezidenti S.M.Hotamiyning ÖzRga rasmiy taşrifi amalga oşirildi. Ana şu taşriflar natijasida ikki davlat örtasidagi munosabatlarning şartnomaviyhuquqiy asoslari yaratildi.
Ikki mamlakat örtasida transportkommunikatsiya, neftkimyo, bank, bojxona, farmatsevtika, uyuşgan jinoyatçilik, terrorizm va giyohvand moddalarning noqonuniy tarqatilişiga qarşi kuraş sohalarida keng hamkorlik yölga qöyilgan. Hoz. kunda Özbekiston va E. munosabatlarining şartnomaviyhuquqiy asosini 50 dan ortiq hujjat taşkil etadi. ÖzR va E. örtasida savdoiqtisodiy sohadagi özaro manfaatli hamkorlikning tamoyil va yönalişlarini belgilab beruvçi bir qator davlatlararo va hukumatlararo şartnomalar hamda idoralararo hujjatlar imzolangan. Ikki tomonlama munosabatlar «Savdoiqtisodiy aloqalar töğrisida», «Sarmoyalarni özaro rağbatlantiriş va himoya qiliş», «Ikki tomonlama soliqqa tortişdan qoçiş va olingan foyda va kapitalga solinadigan soliqlar haqida ma'lumot bilan almaşiş töğrisida»gi şartnoma va qator hukumatlararo memorandumlar bilan tartibga solinadi. 2004 yil yakuniga köra, Özbe^ kiston va E. örtasidagi tovar ayirboşlaş hajmi 370 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi. E. Islom Respublikasi Özbekistonning 10 ta yetakçi savdo hamkori qatoridan_joy olgan. E. Özbekistondan paxta tolasi, rangli metall va undan yasalgan buyumlar, qora metall va metall buyumlar, mineral yoqilği, neft va uni qayta işlaşdan olingan mahsulotlar, mexanik stanoklar, xizmatlar, öğit, kimyoviy ştapel tolalari va h.k. oladi va Özbekistonga boğdorçilik mahsulotlari, ösimlik va hayvon yoği, poyabzal, kimyoviy ip, kir yuviş vositalari, gilam va gilam mahsulotlari, plastmassa va undan tayyorlangan buyumlar, xizmatlar, töqimaçilik hamda organik kimyoviy mahsulotlar, kofe, çoy, şirinlik va doridarmon yuboradi. 1993 yilning 18 oktyabr da imzolangan hujjat asosida ÖzR va E. Islom Respublikasi örtasida Savdoiqtisodiy va ilmiytexnikaviy hamkorlik böyiça hukumatlararo komissiya taşkil etilgan. Özbekistonda E. sarmoyasi iştirokida taşkil etilgan 53 korxona bor, ulardan 40 tasi qöşma korxona, 13 tasi esa 100% E. sarmoyasi asosida iş olib bormoqda. Mazkur korxonalar asosan xalq iste'moli mollari, qandolat, tikuvçilik va q.x. mahsulotlari, quriliş materiallari hamda gilamlar i.ç, şuningdek, yuk taşişga ixtisoslaşgan. Özbekistonning eksport yuklarini jahon bozorlariga olib çiqişda E. transport kommunikatsiyalaridan ham keng foydalanilmoqda. Özbekiston temir yölçilari faol iştirok etgan Tajan — Saraxs — BandarAbbos t.y. yönalişining işga tuşirilişi (1996) Örta Osiyoda joylaşgan davlatlarga Fors qöltiği orqali jahon bozoriga çiqiş imkonini berdi. 1993 yil 17 martda «Özbekiston havo yöllari» milliy aviakompaniyasi va E.ning fuqaro aviatsiyasi taşkiloti tomonidan ikki mamlakat örtasida havo qaşovini yölga qöyiş böyiça Anglaşuv memorandumi imzolandi. 1994 yil avg.dan boşlab «Eron eyr» aviakompaniyasining havo kemalari haftasiga bir marta Tehron — Toşkent — Tehron yönalişi böyiça muntazam havo qatnovini amalga oşirmoqda.
2002 yil Samarqand şahridagi Panjob madaniyat markazi qoşida E. bilan hamkorlikda Panjob şifoxonasi oçilgan. Şuningdek, Samarqandda E.ning «Doktor Obidiy» farmatsevtika şirkati bilan qöşma korxona tuzilgan.
Ikki davlat örtasidagi madaniy va ma'rifiy aloqalar 1999 yil 8 sentyabrda ta'sis etilgan «Özbekiston-Eron» döstlik jamiyati doirasida olib borilmoqda.
Oybek Eşonov.
Q.: Isfahon miniatyura maktabi, Tabriz miniatyura maktabi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭРОН, Эрон Ислом Республикаси (Жумҳурие Исломийе Ирон) — Жанубий Ғарбий Осиёдаги давлат. Майд. 1648 минг км2. Аҳолиси 66,4 млн. киши (2003). Пойтахти — Теҳрон шаҳри Маъмурий жиҳатдан 30 остон (вилоят)га бўлинади.
Давлат тузуми. Э. — ислом республикаси. Амалдаги конституцияси 1979 йил 2—5 дек.даги референдумда тасдиқланган, кейинчалик тузатишлар киритилган. Конституция бўйича давлатнинг олий расмий шахси — Эрон Ислом Республикаси Раҳбари (1989 йилдан Саид Али Хаманайи). Ундан кейинги олий расмий шахс — президент (2005 йилдан Маҳмуд Аҳмадий Нажод). Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Исломий Кенгаш мажлиси (парламент), ижроия ҳокимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Э. Олд Осиё тоғлиги минтақасининг шарқий қисмида жойлашган ва Эрон тоглигининг ғарбий қисмини эгаллаган. Э. шимолда Каспий денгизига туташ, жан.да Форс ва Уммон қўлтиқлари билан ўралган (ушбу қўлтиқлардаги Кешм, Хўрмуз, Харк ва бошқалар ороллар Э.га тегишли). Соҳиллари пасттекислик, айрим жойлари мангра чакалакзорлари билан қопланган. Ер юзасининг ярмидан кўпроғи тоғли. Мамлакат ҳудудининг чеккаларида Шим. Эрон, Шарқий Э. ва Жанубий Эрон тоғлари жойлашган. Эрон тоғлари орасида Эльбурс тоғлари (Дамованд чўққиси Э.нинг энг баланд нуқтасидир, 5604 м) ва ТуркманистонХуросон тоғлари алоҳида ажралиб туради. Э.нинг жан. ғарбида Загрос тоғ тизмаси жойлашган. Чекка тизмалар ораларида 1000—2000 м баландликдаги ясситоғликлар бор. Э.нинг ғарбида, Арманистон тоғлигида сўнган вулканлар, ички ясситоғликларда чўл ва ландшафтли ботиклар мавжуд. Э.нингжан. соҳилини Гармсар текислиги эгаллаган. Э. нефть ва газ захираларига бой. Тошкўмир, темир ва хром рудалари, ноёб элементлар, полиметалл ва мис рудалари, боксит, олтингугурт, сурма, барит, туз конлари ва бошқалар бор.
Иқлими. Э. ҳудудининг катта қисмида суптропик, континентал, Форс ва Уммон қўлтиқлари соҳилларида тропик иқлим; ёзи иссиқ, қиши шим.да совуқ, жан.да илиқ. Янв.нинг ўртача т-раси Теҳронда 2’, Жасқ шаҳри (Уммон қўлтиғи соҳилида)да 19°; июлники худди шу жойларда 29 ва 32°. Ўртача йиллик ёғин 500 мм дан кам, фақат Эльбурс тоғлари ён бағирларида 2000 мм гача, Сейистон ботиғида 5060 мм. Э.да дарё кам. Йирик дарёлари: Қорун, Сафедруд, Атрек, Аракс, Ҳилманд, Шатт улАраб. Фақат Қорун дарёсида кема қатнайди. Тоғ оралиғидаги ботиқларда оқмас кўллар (Урмия, Дарёчаи Намак ва бошқалар) бор. Тоғ олди текисликларидаги бўз тупрокларда чўл ўсимликлари, тоғлардаги қўнғир тупроқларда дашт ўсимликлари ўсади. Пастликлар шўрхок. Эльбурс тоғларининг шим. ён бағри кенг баргли ўрмон билан қопланган. Э.нинг жан.даги қизил тупроқларда саванна туридаги ўсимликлар ўсади. Дарё водийлари ўтлоқ, тупроғи аллювиал. Э.нинг ҳайвонот дунёси хилмахил. Тоғларда қуён, чиябўри, тоғ эчкиси, йўлбарс, қоплон, жайра, водийларда тулки, бўри, сиртлон, буғу, бўрсиқ ва бошқалар яшайди. Мамлакат марказидаги текисликда каклик, Форс қўлтиғи соҳилларида сақоқуш ва қизил ғоз, Каспий денгизида қимматбаҳо балиқ турлари — осётр ва белуга кўп. Миллий боғлари: Кевир, Гулистон, Урмия, Марказий Эльбурс ва бошқалар
Аҳолиси. Э.да 30 дан ортиқ миллат вакиллари яшайди. Аҳолисининг 75% га яқинини эрон тиллари гуруҳига кирувчи халқлар: форс, гилон, мозандарон, курд, лор, бахтиёрий, балуж, талиш, афғон, тожик ва бошқалар ташкил этади. Туркий тил гуруҳига кирувчи озарбайжон ва туркманлар, шунингдек, араб, арман, оссурий, грузин, лўли ва бошқалар ҳам яшайди. Расмий тил — форс тили. Давлат дини — ислом динининг шиа мазҳаби. Шаҳар аҳолиси 58,3%. Йирик шаҳарлари: Теҳрон, Исфаҳон, Машҳад, Табриз.
Тарихи. Э. ҳудудида одам илк палеолит давридан яшайди. Эронликлар тўғрисидаги дастлабки маълумотлар Оссурия ёзма ёдгорликларида келтирилган. Мил. ав. 834 йилда шоҳ Салманасар III нинг шарққа қилган юришини тавсифловчи миххат ёзувларида қадимий форс тилида сўзлашувчи халқлар истиқомат қилган Парсуа мамлакати қайд этилган. Мил. ав. 3-минг йиллик бошида Э.нинг жан.ғарбида дастлаб шаҳардавлатлар, кейинроқ Элам давлати пайдо бўлди. Мил. ав. 2-минг йиллик давомида Э. ҳудудига ҳиндэрон тилларида сўзлашувчи ҳиндевропа қабилалари кириб кела бошлаган. Э.нинг ҳоз. номи ўша халқлар — орийлар номи (қад. эронча агуапа — «орийлар мамлакати») дан олинган. Бу даврда Э. ҳудудининг бир қисми Оссурия ҳукмронлиги остида бўлган. Мил. ав. тахм. 673— 672 йилларда Оссурияга қарши кўтарилган ғалаён натижасида Эрон тоғлигининг шим.ғарбий қисмида Мидия давлати пайдо бўлди. Мил. ав. 550 йил Мидия ва Форсия подшолиги ўртасида бўлиб ўтган уруш (553— 550) дан сўнг ҳокимият ахоманийлар сулоласи қўлига ўтди. Юнонлар, кейинчалик Европанинг бошқа халқлари Форсия номини мамлакатнинг барча қисмига тааллуқли деб билиб, уни Форсия (Персия) деб атай бошлаганлар (Европа адабиётида бу ном 1935 йилгача сақланиб келган). Ғарб билан Шарқ ўртасидаги савдо йўлларида ўз ҳукмронлигини ўрнатиш мақсадида Ахоманийлар Юнонистон билан уруш олиб бордилар. Мил. ав. 330 йил Ахоманийлар давлати Александр Мақдуний қўшинлари томонидан мағлубиятга учради. Унинг ўлимидан сўнг Э. Салавкийлар давлати таркибига кирди. Мил. ав. 3-аср ҳоз. Э. ва Туркманистон чегараларида Парфия подшолиги вужудга келиб, мил. ав. 2-аср ўрталарида Э.нинг барча ҳудуди унинг таркибида бўлган. Мил. ав. 1-асрдан Парфия Рим билан узоқ муддатли урушга кирди. Мил. 224 йил Парфия қарамоғидаги Форсия ҳукмдори Ардашер I Парфиянинг сўнгги подшоси Артабан V ни урушда енггач, Сосонийлар давлатит* тузди. Сосонийлар ҳукмронлиги даврида 3-аср ўрталарида монийлик, 5-аср охирларида маздакийлик пайдо бўдди. 7-асрда Э.ни араблар босиб олди ва у Араб халифалиги таркибига кирди. Э.да ислом дини тарқалиб, 10-асрда аҳолининг кўп қисми унга эътиқод қилабошлади. 9—10-асрларда Э. ҳудудида ноибликлар вужудга келди. 900 йилда Хуросон ва бутун Шарқий Э. Сомонийлар қўл остига ўтди, сўнг Шарқий Э. Ўрта Осиёнинг бир қисми ва ҳоз. Афғонистон ҳудуди билан биргаликда Ғазнавийлар давлати таркибига кирди. 11-асрда Э.га туркий қабила (ўғуз)лар кириб келди. Улардан бири — салжуқийлар ғайнавийлар қўшинини тормор қилиб, Э.ни ва унга қўшни мамлакатларни босиб олди ва Салжукийлар давлатини тузди. 12-аср бошларида Салжуқийлар давлати парчаланиб, қатор султонликлар пайдо бўлди. 12-аср охирида Э. Хоразмшоҳлар давлатита қўшиб олинди. 1220—56 йилларда Э.ни мўғуллар босиб олди ва 14-асрнинг ўрталаригача Ҳулокуийлар давлати таркибида бўлди. 14-асрнинг 30—80-й. ларида Хуросонда мўғул ва маҳаллий зодагонлар зулмига қарши Сарбадорлар кўзғолонлари, 1350 йил Мозандарон ва Гилонда Саидлар ҳаракати бўлиб ўтди, натижада сарбадорлар ва саидлар давлати пайдо бўлди. 16-аср бошида Э.нинг барча қисми Сафавийлар қўлига ўтди. 1502 йил шиа мазҳаби давлат дини деб эълон қилинди. 17а, охири — 18-аср бошларида мамлакатнинг турли қисмларида зодагонларга қарши ғалаёнлар, шунингдек, асоратга солинган афғон, туркман, курд, озарбайжон ва бошқалар халқларнинг озодлик ҳаракатлари бошланиб кетди. Афғон қабилаларининг 1709—22 йиллардаги қўзғолонлари натижасида 1722 йил улар Сафавийлар пойтахти бўлмиш Исфаҳонни эгалладилар. Афғон хонларининг ҳукмронлигига қарши халқ ҳаракати бошланиб кетди. 1723 йил Э.нинг шим. ғарбий ва марказий вилоятларига бостириб кирган турклар қувиб чиқарилди. Э.давлати Нодиршоҳ раҳбарлигида жуда катта империяга айланди. 1747 йил фитна натижасида шоҳ ўлдиридди ва Э.давлати парчаланиб кетди. 18-аср охирида занд ва қожар хонлари ўртасида узоқ давом этган курашдан кейин Э.да Қожарлар сулоласи ўрнатидди. 18-аср охиридан Э. Европа мамлакатларининг мустамлакачилик объектига айланди. 19-асрдаги РоссияЭрон урушлари натижасида муқаддам Э. босиб олган Кавказ орти ҳудудлари Россияга ўтди. 19-асрнинг 50-й.лари ўрталарида мамлакатда ижтимоийзиддиятларнинг кучайиши Бобийлар қўзғолонларит ўз аксини топди. 19 а. 60-й.лари — 20-аср бошларида Э. асосан, Буюк Британия ва Россиянинг ярим мустамлакасига айланди. 19-аср охиридан зулм ва ижтимоий зиддиятларнинг кучайиши 1905—11 йиллардаги Эрон инқилобининг бошланишига замин яратди. Натижада конституция эълон қилинди, парламент (мажлис) чақирилди. 1911 йил охирида Эрон инқилоби Англия ва Россия томонидан бостирилди. 1-жаҳон уруши йиллари (1914— 18)да Э. урушга кирган давлатларнинг ҳарбий ҳаракатлари майдонига айланди. 1919 йил Э. Буюк Британия томонидан босиб олинди. Мамлакатда миллий озодлик кураши авж олди. Эрон Озарбайжони (1920), Гилон ва Мозандарон (192021), Хуросон (1921)да кучли миллий озодлик ҳаракатлари бўлиб ўтди. 1921 йил 21 фев.да ўнг кучлар Ризохон қўмондонлиги остида давлат тўнтаришини амалга оширдилар. Саид Зиёвуддин раҳбарлигидаги янги ҳукумат (ушбу ҳукумат таркибида Ризохон ҳарбий вазир бўлган) демократик ҳаракат ёйилиб кетмаслик чораларини кўрди ва жамоат тазйиқи остида 1919 йилги Англия—Э. битимини бекор қилди. 1925 йил 12 дек. да Таъсис мажлиси Ризохонни Ризошоҳ Паҳлавий номи билан Э. шоҳи деб эълон қилди. 1930-й.ларнинг ўрталаридан Э. Германия билан алоқаларини кучайтира бошлади. 2-жаҳон уруши йиллари (1941 йил авг.да) Э. ҳудудига совет ва инглиз қўшинлари киритилди (1945 йил охири — 1946 йил майда олиб чиқиб кетилди). 1941 йил 16 сентябрда Ризошоҳ тахтдан воз кечди ва унинг ўрнига ўғли Муҳаммад Ризо Паҳлавий ўтирди. 1943 йил 9 сентябрда Э. Германияга қарши уруш эълон қилди, лекин ҳарбий ҳаракатларда қатнашмади. 1945—46 йиллар Э.да кучли антиимпериалистик ва демократик ҳаракатлар авж олди. Ҳукумат АҚШ ва Буюк Британия ёрдамига таяниб, бу ҳаракатларга чек қўйди. 1960-й.ларнинг бошларида мамлакатда ижтимоий ва ички сиёсий вазият кескинлашди. Шоҳ ҳукумати монархия тузуми ва ҳарбий қудратини мустаҳкамлаш мақсадида ислоҳотлар ўтказишга киришди (аграр ислоҳотлар ўтказилди, маориф ва соглиқни сақлаш тизимини яхшилашга оид айрим тадбирлар амалга оширилди). Аммо шоҳ тузумининг реакцион ички сиёсати, ғарбпарастлиги Э.да ислом динининг фундаментал қадриятларини тиклашга интилувчи руҳонийларнинг кескин қаршилигига учради. 1979 йил фев. да монархияга қарши инқилоб натижасида шоҳ тузуми ағдарилди. Инқилобга сургундан қайтган шиалар етакчиси оятулло Ҳумайний (1964 йил мамлакатдан сургун қилинган) раҳбарлик қилди. Муҳаммад Ризо Паҳлавий мамлакатдан чиқиб кетишга мажбур бўлди. 1979 йил 1 апр.дан мамлакат расмий равишда Э. Ислом Республикаси деб номланди. 1979 йил охирида Э. билан Ироқ ўртасидаги муносабатлар кескинлашди. Э. билан Ироқ ўртасида Шатт улАраб дарёси бўйлаб ўтган чегара хусусидаги жанжал қуролли тўқнашувга айланиб кетди. 8 йил давом этган бу можаро икки томонни ҳам ҳолдан тойдирди. Ҳумайний вафотидан сўнг (1989) ҳокимият тепасига келган янги ҳукумат бир қанча ижобий ислоҳотларни амалга ошира бошлади, ташқи сиёсатда Э.ни халқаро миқёсда яккаланиб қолиш ҳолатидан чиқариш йўлини белгилади.
Э. 1945 йилдан БМТ аъзоси. ЎзР суверенитетини 1991 йил 25 дек.да тан олган ва 1992 йил 10 майда дипломатия муносабатлари ўрнатган. Миллий байрами — 11 фев. — Ислом инқилоби куни (1979).
Сиёсий партия ва ташкилотлари. Э. Ислом Республикаси конституциясига биноан, Э.да исломга алоқаси бўлмаган сиёсий партия ва ташкилотлар фаолияти ман қилинган. Ҳоз. кунда мамлакатнинг ички сиёсий ҳаётида бир қатор ислом партия ва уюшмалари мавжуд бўлиб, улар орасида эътиборга лойиқ бўлганлари Курашаётган руҳонийлар жамияти, Исломий Эрон бирдамлик партияси, Исломий Эрон ҳамжиҳатлик партияси, Тараққиётга хизмат қилувчилар уюшмаси, Имом Ҳумайний сиёсати тарафдорлари уюшмасидир.
Хўжалиги. Э. — нефть саноати ривожланган аграр индустриал мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.х. 21,3%, саноат 32,7% (жумладан, нефть ва газ қазиб олиш 18,7%)ни ташкил этади.
Саноатида нефть, газ, кўмир, хром, қўрғошинрух, мис, марганец ва темир рудалари қазиб олиш катта аҳамиятга эга. Йилига ўртача 85 млрд. кВтсоат электр энергияси ҳосил қилинади. Нефтни қайта ишлаш, нефть кимёси корхоналари бор. Қора ва рангли металлургия, машинасозлик ва металлсозлик, озиқ-овқат, тўқимачилик саноати ривожланган. Ҳунармандчилик (гилам тўқиш, металл буюмлар тайёрлаш) билан ҳам шуғулланилади.
Қишлоқ хўжалиги мамлакат иқтисодиётининг муҳим тармоғи ҳисобланади. Қ.х.нинг етакчи тармоғи — деҳқончилик. Асосий озиқ-овқат экини — буғдой; шунингдек, арпа, шоли, дуккакли дон экинлар экилади. Боғдорчилик (ўрик, шафтоли, анжир, писта, хурмо, беҳи, анор, цитрус мевалар, ёнғоқ ва бошқалар), токчилик, сабзавотчилик ва полизчилик билан мамлакатнинг ҳамма қисмида шуғулланилади. Пахта экилади, қанд лавлаги, шакарқамиш, тамаки етиштирилади, чой ўстирилади. Чорвачилигида қўй, эчки, қорамол, эшак, туя, от, хачир боқилади. Паррандачилик ривожланган. Пиллачилик билан шуғулланилади. Форс қўлтиғи ва Каспий денгизида балиқ овланади.
Транспорти. Т.й.нинг уз. 7,3 минг км. Ички юкларнинг асосий қисми автомобиль транспортида ташилади. Автомобиль йўлларининг уз. 167 минг км. Денгиз савдо флоти тоннажи 8345 минг т дедвейтни ташкил этади. Форс қўлтиғидаги асосий портлари: БандарАббос, БандарҲумайний, Бушир, Харк, Ободон, БандарМоҳшаҳр; Каспий денгизида — Энзели, Новшаҳр, Амиробод. Теҳрон, Шероз, Исфаҳон, БандарАббос, Ободон, Табризда халқаро аэропортлар бор.
Э. четга нефть ва нефть маҳсулотлари, гилам, газ, пахта, мева, тери, металл буюмлар чиқаради; четдан озиқ-овқат, машина ва жиҳозлар, саноат хом ашёси олади. Ташқи савдода Германия, Италия, Кувайт, БАА ва бошқалар мамлакатлар билан ҳамкорлик қилади. Э.да хорижий сайёҳлик ривожланган. ЮНЕСКО томонидан қайд этилган дунё цивилизацияси меросига оид 12 тарихий ёдгорликнинг 3 таси Э.да жойлашган. 2001 йил Э.ни 1402160 хорижий сайёҳ зиёрат қилди, хорижий сайёҳликдан тушган даромад 1,112 млрд. АҚШ долларини ташкил этди. Пул бирлиги — риал.
Тиббий хизмати. Э.да ўртача умр 69 ёшни ташкил этади. 2003 йил 110797 ўринли 730 касалхона (120 таси хусусий), 307169 врач, ҳамшира ва фармацевт ишлади. Врачлар ун-т ва ўрта махсус тиббиёт билим юртларида тайёрланади. Ҳоз. пайтда Э.да соғлиқни суғурта қилиш йўлга қўйилмоқда.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Э.да 5 йиллик бепул мажбурий бошланғич таълим жорий қилинган. 2 босқичдан иборат 7 йиллик ўрта мактаб мавжуд. Мамлакатда саводхонлик кўрсаткичи — 85,1%. 2004 йил мамлакатдаги мактабларда 17 млн. 196588 ўқувчи таълим олди. Бошланғич мактаб ўқитувчилари пед. билим юртларида, ўрта мактаб ўқитувчилари Теҳрон ун-ти қошидаги педагогика ин-тида тайёрланади. Олий маълумотли кадрлар Теҳрон университети, Теҳрондаги Э. миллий ун-ти (1960), «Форобий» ун-ти (1975), Шероз, Машҳад, Исфаҳон, Мозандарон, Табриз, Аҳвоздаги унтларда, Теҳрон политехника инти, Ободон нефть институти ва бошқаларда тайёрланади. 2004 йил олий ўқув юртларида 1 млн. 673753 талаба ўқиди. И.т.лар Теҳрондаги фан ва маориф тараққиётини тадқиқ этиш ва ривожлантириш институти (1969), Э. маданияти тадқиқот маркази (1971), Санъат ва археология тарихи миллий маркази (1972)да, шунингдек, Теҳрон, Машҳад, Табриз, Шероз, Исфаҳон, Аҳвоз унтлари ва бошқалар олий ўқув юртларида ҳам олиб борилади. Йирик кутубхоналари: Миллий кутубхона (1935), Парламент кутубхонаси (1924), унтлар ҳузуридаги кутубхоналар. Маданият вазирлиги тизимида 1502 та кутубхона мавжуд. Э.да археология ва этн. музейи, Гулистон саройи музейи (1894), Миллий бадиий музей, Гиламлар музейи бор.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Э.да бир қанча газ. ва жур. нашр этилади. Асосийлари: «Аброр» («Адолатли», форс тилидаги кундалик газ., 1985 йилдан), «Кейҳон» («Коинот», форс тилидаги кундалик оқшом газ., 1942 йилдан), «Рисолат» (форс тилидаги кундалик газ., 1985 йилдан), «Эгтелоот» («Ахборот», форс тилидаги кундалик кечки газ., 1925 йилдан), «Эттелооти ҳафтаги» («Ҳафта янгиликлари», форс тилидаги безакли ҳафталик жур., 1941 йилдан). Ислом Республикаси ахборот агентлиги (ИРНА), 1934 йил ташкил этилган. «Эрон Ислом Республикаси овози» миллий радиоси 1971 йил тузилган. Э. телевидениесига 1971 йил асос солинган.
Адабиёти. Э. адабиётини шартли равишда 3 босқичга бўлиш мумкин: қадимий, ўрта аср ва замонавий. Э. адабиётининг илк намуналари қадимий форс тилида яратилган. Қаҳрамонлик эпосининг дастлабки кўринишлари Ахоманийлар даврига мансуб миххат битикларида ўз аксини топган. Э. араблар томонидан забт этилиб (7-аср), унинг ҳудуди халифалик таркибига киргандан сўнг Э. адабиёти араб тили ва ислом таъсирида шаклланди. 9-асрга келиб адабиётда форс тилининг мавқеи кучайди. 10-асрнинг 2-ярмидан бошлаб форс тили Шарқда шеърият тили даражасига кўтарилди. 10—15-асрлар Э. назмининг юксалиш даври ҳисобланади. Бу даврда Фирдавсий, Умар Хайём, Саъдий, Румий, Ҳофиз каби дунё адабиётининг ёрқин юлдузлари ўзларининг ўлмас асарларини яратдилар. Уларнинг шеъриятида гуманизм, инсоннинг улуғ мавжудот эканлиги, маънавий баркамоллик сари интилиш ғоялари тараннум этилди. Форс адабиётининг дурдонаси бўлмиш Фирдавсийнинг «Шоҳнома» достони майдонга келди. Бу даврда Э. адабиётининг мумтоз жанрлари бўлган рубоий, қасида, ғазал ва қитъа янада такомиллашди. Шу билан бирга Абдулло Ансорий, Фаридиддин Аттор ва бошқаларнинг асарларида суфийлик тариқати ғоялари ўз аксини топди. Мўғуллар томонидан Э.нинг ишғол этилиши (1220—56) натижасида маданий ҳаёт инқирозга юз тутди. 13-асрнинг 2-ярмига келиб Э. адабиётида мадҳия ва қаҳрамонлик эпослари ривож топди. 16-аср охири Э. адабиётида шиа мазҳабига хос марсия шеърий жанри шаклланди. Бу даврга келиб Э. мумтоз адабиёти сарой шеърияти доирасида тараққий этди. 17-аср Э. адабиётида ҳинд услуби (сабке ҳинди) устунлик қила бошлади. Бу ҳол 18-асрда Эрон шоирлари Муштоғ Исфаҳоний, Сабоҳий Бикделий Кошоний, Ҳотиф Исфаҳоний ва бошқаларнинг эътирозига учраб, Э. адабиётида «бозгашт» (қайтиш) деб аталмиш янги йўналишнинг пайдо бўлишига олиб келди. Бу йўналиш илк Э. мумтоз шеъриятига хос услубни қайта жонлантиришга қаратилган саъйиҳаракатлар билан ифодаланади. 19-асрда Э. адабиётида ёднома ва сафарномалар пайдо бўлиб, янги форс насрий жанрига асос солинди. Э.да кенг қулоч ёзган миллий озодлик ҳаракати (1905—1921) публицистика ва сатирик шеъриятнинг шаклланишига туртки бўлди. М. Баҳор, А. Лоҳутий ижодида адолатсизликка қарши кураш ғоялари намоён бўлди. 20-асрда Э. адабиётида роман ва реалистик ҳикоя жанри ривож топди. Бу даврда Муртазо Мушфиқ Козимийнинг «Қўрқинчли Теҳрон» (1924), Аббос Козимийнинг «Машаққатли ҳаёт» (1931), Яҳё Давлатободийнинг «Шаҳрноз» (1926), Саид Нафисийниж «Фарангис» (1931) номли асарлари чоп этилди. 20-асрнинг 30-й. ларида Э. шеъриятига янги шеърий жанр «шеъри ноу» кириб кедди. Анъанавий аруз вазнидан воз кечиб, эркин услубда шеър яратиш бу йўналишнинг харатерли жиҳатидир. Э. шеъриятидаги янги йўналишнинг асосчиси Нимо Юшиж (1895—1961) ҳисобланади. 1940—50 йиллар насрда ижтимоий ҳаётни акс эттирувчи бир қатор реалистик асарлар яратилди. Содиқ Ҳидоят (1903—51)нинг «Дайди ит» (1943), «Ҳожи оғо» (1945), Бўзўрг Алавийнинг «Эллик уч» (1942), «Унинг кўзлари» (1952) ҳикоялари жамоатчилик эътиборини қозонди. Ислом инқилобидан сўнг Э. адабиётида озодлик ва инқилобни тараннум этувчи шеърлар, ЭронИроқ урушида қатнашган жангчиларнинг мардлиги ва ватанпарварлигини акс эттирувчи асарлар, диний йўналишда ёзилган шеърий тўпламлар кенг ўрин олди.
Меъморлиги. Э. ҳудудидаги меъморий ёдгорликлар узоқ ўтмишга бориб тақалади. Э.да неолит даврига оид пахсадан қурилган турар жойлар (Кошон ёнидаги ТепеСиалк, Шероз яқинидаги ТалиБакун) топилган. Мидия подшолиги даври (мил. ав. 1-минг йилликнинг 1-ярми)да унинг пойтахти Экбатана атрофида (ҳоз. Ҳамадон) истеҳком деворлари барпо этилган. Ахоманийлар даврида сарой меъморлиги кенг ривож топди (Пасаргада, Персеполис, Сузадаги сарой мажмуалари). Ахоманийлар сарой меъморлик услубига ҳашаматлилик, ҳайвон ҳайкалчалари билан безатилган баланд устунлар хос. Асосий қурилиш материаллари — хом ғишт, тош ва ёғоч. Тўртбурчак шаклидаги зардуштийлик ибодатхоналари ҳам шу даврга мансуб меъморий ёдгорлик ҳисобланади. Парфия подшолиги даврида ҳовли томони очиқ айвонли саройлар қурилган. Сосонийлар даврида шаҳарлар тез суръатлар билан барпо этила бошланди. Шаҳарлар доирасимон ёки тўғри тўртбурчак тарҳли қилиб, қалин девор билан ўралди. Бино қурилишида тош, пишиқ ғишт, ёғоч ишлатилган, том қисми эса ёйсимон шаклга эга бўлган. Кейинчалик гумбазлар пайдо бўлган. Сосонийлар даври саройларига ҳашаматли айвон ва баланд устунлар хос. Э.нинг араблар томонидан забт этилиши (7-аср) меъморликда янги услубдаги биноларнинг пайдо бўлишига олиб келди. Бу даврда кўплаб карвонсарой, масжид, минора, мақбара, тим, мадраса ва ҳаммомлар қурилди. Девор билан ўралган қўплаб шаҳарлар барпо этилди. Шаҳарнинг 4 дарвозасини боғловчи 2 асосий хиёбоннинг кесишган нуқгаси сарой, бозор ва масжид жойлашган марказий майдонни ташкил этди. Баъзи ҳолларда шаҳар марказида арк барпо этилди. 12-асрга келиб масжид қурилишида Э.га хос услуб пайдо бўлди (тўрт томони айвон ва болохоналар билан қуршалган ҳовли ҳамда гумбазли бино). Масжид ёнида юқори қисми торайиб борувчи айлана минора қад кўтарди. Бу пайтгача миноралар саккиз бурчак шаклида қурилган. 13—14-асрлар ўрталарида Э.да мадраса, масжид, хонақоҳ ва минорадан таркиб топган яхлит ансамбллар пайдо бўлди. Э. Темурийлар давлати таркибига кирган давр (14—15-асрлар) да меъморликда гумбазларни кўк кошин билан безаш одат тусига кирди. Масжид, мадраса ва бошқалар биноларнинг олд қисмига кошинлардан рангли зеб берилди (Машҳаддаги Гавҳаршод бегим масжиди, 1405—18, меъмор Қавомиддин Шерозий). 14—16-асрларда шаҳар қурилиши авж олди, шаҳар ансамбллари (Янги Исфаҳон) бунёд этилди, саройлар деворий расмлар, мозаика билан безатилди (Исфаҳондаги Али Қопу, Чеҳел Сутун саройлари, Қазвиндаги саройлар). Сафавийлар даврига келиб, Э. меъморлигида ҳашаматлиликка кенг ўрин берилди, биноларни мураккаб ва кўркам нақшлар билан безаш, улкан фавворалар қуриш расм бўлди. Шаҳарларда муҳташам мажмуалар қуриш режаси ҳаётга татбиқ этилди. Исфаҳондаги Шоҳ майдони атрофида барпо этилган сарой, масжид, карвонсарой ва бозор яхлит меъморий ансамблни ташкил этди. 18—19-асрларда юз берган иқтисодий инқироз Э.да қурилиш кўламининг кескин камайишига олиб келди. 20-асрга келиб, Э. меъморлигида янги шаклдаги бинолар пайдо бўлди (Теҳрондаги ун-т биноси, 1930-й.лар; Теҳрон яқинидаги «Хилтон» меҳмонхонаси, 1962). Турар жой, ижтимоий масканлар, саноат мажмуалари, кўприклар қурилишида. ойна, металл ва темирбетон конструкциялар кенг қўлланди. Э. меъморлари биноларни барпо этишда замонавий меъморлик услуби ва миллий анъаналардан фойдаландилар (Ҳамадондаги Ибн Сино мақбараси, 1952; Машҳаддаги Нодиршоҳ мақбараси, 1961; Нишопурдаги Умар Хайём қабри устига қурилган павильонротонда, 1963).
Тасвирий санъати. Э. санъати 8 минг йил давомида шаклланиб келган. Э. ҳудудидан топилган ғорлардаги одам, ҳайвон, ўсимлик ва ов қуролларининг деворий расмлари тасвирий санъатнинг илк намуналари сифатида эътироф этилади. Мил. ав. 12—7-асрларга оид қабрлардан қимматбаҳо металлдан ишланган бадиий безак буюмлар, бронза ҳайкалчалар топилган. Ахоманийлар даврида кумуш ва олтиндан ясалган идишлар, заргарлик буюмлари, тамға, тангалар кандакорлик билан безатилган. Сосонийлар даври тасвирий санъатида ҳайкалтарошлик асосий ўрин эгаллади (Мозандарондаги бронза бюстлар), 9—13-асрларда амалий безак санъати ривожланди. Нишопур, Кошон, Султонобод каби шаҳарлар кулоллик марказлари сифатида шуҳрат қозонди. Ҳар хил рангли шишалардан идиш ва буюмлар тайёрланди. Э. миллий санъатининг асосий турлари (гиламчилик, сопол идишларга чизилган нақшлар, хаттотлик) араблар босқинига қадар шаклланди, бироқ ўзининг юксак чўққиларига ислом дини даврида эришди. Э. тасвирий санъатига геометрик шакллар, ўсимлик нақшлари, афсоналардан олинган лавҳалар, ҳайвонлар тасвири хосдир. Ғарбда форс тасвирий санъати миниатюра сифатида танилган. Э. рассомлари ўз асарларида афсонавий қаҳрамонлар ва шоҳларни ҳамда Э. мумтоз адабиёти асарларидаги лавҳаларни моҳирлик билан акс эттирдилар.
Қуръон матнларини безаш санъати юксак чўққиларга кўтарилди. Э. Араб халифалиги таркибига киргандан сўнг хаттотлик санъати ривожланди. Бу санъат турининг ривожланиши Темурийлар даврига тўғри кедди. Хаттотликнинг моҳир устаси Мир Эъмод Ҳасаний Сейфи Ғазнавий (1617 йил вафот этган) бўлган. Қожарлар сулоласи ҳукмронлиги даврида хаттотликнинг «шикастанастаълиқ» шакли равнақ топиб, ҳоз. қунга қадар қўлланилади. 15—17-асрлар миниатюра санъатининг ривожланиш даври ҳисобланади. Табриз ва Исфаҳон миниатюра мактаблари шуҳрат қозонди (яна қ. Табриз миниатюра мактаби, Исфаҳон миниатюра мактаби). Бу даврда яратилган миниатюра асарлари нақшга бой бўлиб, ранглар жилоси ва нафислиги билан ажралиб туради. Э. миниатюраларида реализм йўналиши ҳам кенг ўрин олган. Ушбу услубнинг ёрқин намояндаси Ризо Аббосийнит асарларида уруш лавҳалари, аёллар сиймоси акс эттирилган. Унинг яратган миниатюралари Исфаҳондаги Чеҳел Сутун ва Али Қопу саройлари деворларида муҳрланиб қолган. 19-асрда Э. миниатюра санъати ғарб маданияти таъсири остида инқирозга учради. 20-аср бошларида Э. рассомлигида реализм йўналиши катта ўрин эгаллади. Ҳайкалтарошлик, рассомлик санъати ва фафика (айниқса, китоб безаги, реклама плакатлари) юксала бошлади. Ҳасан Али Вазирий, Муҳсин Муқаддам, Абулқосим Содиқий каби рассом ва ҳайкалтарошлар ўз асарларида оддий халқ ҳаётидан олинган лавҳаларни акс эттирдилар. 1920 йил Камол улМулк Теҳронда рассомлик ва ҳайкалтарошлик мактабини ташкил этди. Замонавий тасвирий санъат миллий мақтабининг асосчиларидан бири Акбар Тажвидий (1925—95)дир. Ҳоз. даврда тасвирий санъат анъаналарини Э.нинг машҳур рассомлари М. Фаршчиён, А. Рустамиён, П. Калонтарий, Ё.Таботабоий, Оташзод ва бошқалар давом эттирмоқдалар. Тасвирий санъатда модернизм услуби ривожланди. 1959 йил Теҳронда Безак санъати олий мактаби очилди. Халқ санъатида ёғоч, суяк, садаф ўймакорлиги, кандакорлик ривожланган (маркази — Исфаҳон ва Шероз). 2000 йил Эрон БА ташкил этилган. Ислом маданияти ва тасвирий санъати бўйича турли йирик халқаро бадиий кўргазмалар, хаттотлар танловлари ўтказиш кенг тус олган.
Мусиқаси. Э.нинг мумтоз ва халқ мусиқаси узоқ ўтмишга бориб тақалади. қадимий давр мусиқаси ҳақида маълумотлар сақланмаган, аммо мусиқий чолғу ва оҳанглар Э. мусиқа маданиятининг Месопотамия мусиқий анъаналари билан чамбарчас боглиқлигини кўрсатади. Халқ мусиқасида тасниф, тарона, қасида, ғазал, дастгоҳ кенг тарқалган. Э. миллий мусиқа чолғулари: най (найилабак, «ҳафт банд», найианбон), сурнай, камонча, қонун, сетор, рубоб, борбат, тор, сантур, доира, тўнбак. 6-асрга келиб сарой санъати, бастакорлар ижоди (Борбат ва бошқалар) равнақ топди, халқ орасида мутриблар (хонандараққос) шуҳрат қозонди, мусиқа назарияси шаклланди. Араб истилоси даврида Э. мусиқаси арабмусулмон маданияти таъсирига учради, бир вақтнинг ўзида араб ҳамда форс мусиқаси унсурларини ўзлаштирди. 13-асрда бастакор, мусиқа назариётчиси Сафиуддин алУрмавий машҳур бўлди. 19-аср нинг 2-ярмидан бошлаб Э. мусиқасига Европа мусиқаси таъсир кўрсатди, Теҳронда Шоҳ коллежи қошида Европа услубидаги мусиқа мактаби очилди. 20-асрнинг 20-й.ларида бастакор, Теҳрон ун-ти проф. Али Нақи Вазирий миллий мусиқа таълимини йўлга қўйди, мусиқа назариясига оид асар яратиб, мусиқа мактаби очди. 30-й.ларнинг бошларида Теҳронда Олий мусиқа мактаби (40-й.ларда консерваторияга айлантирилди)ўз ишини бошлади, филармония жамияти (1940), Х.Санжарий раҳбарлигида симфоник оркестр (1946) ташкил топди. А. Вазирий, А. Сабо, А. Рашидий каби композиторлар машҳур бўлган. Ҳоз. кунда Э.да, асосан, фольклор гуруҳлари, миллий чолғу ансамбллари мавжуд. Шу билан бирга 20-аср охирларидан миллий ва Европа оҳангларини уйғунлаштирган эстрада ва оркестр ижросига ҳам катта эътибор берилмоқда. 1968 йилдан Шерозда миллий санъат фестиваллари ўтказиб турилади. Мусиқа санъатини ривожланишига Мирзо Абдулло, Дарвешхон, Маҳмуд Карами, Фаромирзо Пойдур, Абу алҲасан Сабо катта ҳисса қўшган, ҳозирда Ҳусайн Малик, Тоҳир Зода, Шаҳноз, Шожараён каби санъаткорлар машҳур.
Театр сарчашмалари қадимий маросимлардан бошланади. Баъзи манбаларда қадимий «бозигар» (ўрта асрлардаги масхарабозлар театрини эслатади) театри тўғрисидаги маълумотлар сақланиб қолган. Э.да пантомима, кўғирчоқ ва соя театрлари қадимдан машҳур. Ўтмишда ниқоблар намойиши ва маросим («саде») томошалари уюштирилган. 10-асрдан бошлаб имом Ҳусайн вафотига бағишланган диний йўналишдаги саҳналар қўйилган. 17—18-асрларда форс трагедияси турларидан бири — таъзия вужудга келди. 20-асрнинг 30-й. ларига қадар Э.да масхарабозлар театри мавжуд бўлган. 1890 йил Теҳронда сарой театри ташкил топди. 20-аср бошларида Э.да «Фарҳанг» («Маданият») театр ҳиссадорлик жамияти таъсис этилди. 1911 йил Э. миллий театрига, 1917 йил Европа услубидаги Э. комедия театрига асос солинди. 1929 йилдан бошлаб Э. театрларида аёллар фаолият кўрсата бошлади. 1932 йил рассом С. Кермоншоҳий Теҳронда театрстудия ташкил этди. Ушбу маскан мамлакатнинг илғор театр санъати марказига айланди. 1930—40 йиллар театрларда, асосан, Европа драматургларининг асарлари саҳналаштирилди. Э. театр санъатининг юксалиш даври 1960- й.ларга тўғри келди. 1963 йил Теҳронда профессионал актёрларни тайёрловчи драма студияси ташкил этилди, доимий театр гу. .руҳлари, жумладан «Бугунги театр» (раҳбари М. Жафарий) ва Миллий труппа (раҳбари М. Жавонмард) пайдо бўлди. 1968 йилдан
Шерозда ҳар йили театр фестивали ўтказилади. 1979 йилга қадар Э.да варьете театри ҳам мавжуд бўлган. Ислом инқилобидан сўнг театр санъати инқирозга юз тутди. Ҳоз. кунда диний руҳдаги спектаклларни саҳналаштириш учун рухсат берилган. Аёлларнинг театрда фаолият кўрсатиши ман этилган.
Киноси. 1920 йилда Теҳронда биринчи кинотеатр очилди. 1930 йил комедия жанридаги илк бадиий фильм яратилди. 1934 йил дастлабки овозли фильм суратга олинди. 1946 йил «Митрафильм» (1948 йилдан «Форсфильм») киностудияси ташкил этилди. 1950-й. ларда суратга олинган «Порт ўғриси» фильми мамлакатнинг энг машҳур кино асарига айланди. 60-й.ларнинг охири — 70-й.ларда тарихий, афсонавий, муҳаббатни тараннум этувчи фильм ва мусиқий комедиялар, жумладан, «Мозандарон йўлбарси» (реж. С. Хачикиён), «Интизорлик соҳили» (реж. С. Ёсимий) каби фильмлар яратилди. 1955 йилдан Теҳронда халқаро, 1964 йилдан миллий кинофестиваллар ўтказилади. 1964 йил Кино санъатининг олий кенгаши тузилган. Уша даврнинг таниқли реж.лари И. Кушон, М. Муҳсиний, С. Ёсимий, С. Хачикиён, Ш. Рафиё миллий кинематографияни ривожлантиришга улкан ҳисса қўшдилар. 1970-й.ларда йилига 100 дан ортиқ бадиий фильм яратилди, мамлакатда 500 га яқин кинотеатр ишлади. Ислом инқилобидан кейинги даврда кино санъати инқирозга учради. Фильмлар ишлаб чиқариш ҳажми кескин камайди (йилига 30 та). Мамлакатда аксарият киностудия ва кинотеатрлар ўз фаолиятини тўхтатди. 1980—81 йиллар борйўғи 11 фильм яратилди. 1980-й.лар охирига келиб кинематография қайта тиклана бошлади. Давлат томонидан кўрсатилган ёрдам ҳамда ғарб фильмларига қўйилган чеклашлар эвазига Э.да ўзига хос миллий кино яратилди ва иқтидорли киноартистлар етишиб чиқди. 1990-й.ларнинг ўрталарида Э. фильмлари халқаро миқёсга чиқди. «Олча таъми», «Шамол бизни олиб кетади» (иккаласининг реж. А. Киёрустами), «Қандаҳор» (реж. М. Махмалбоф), «Ота», «Осмон болалари», «Жаннат ранги» (учаласининг реж. М. Мажидий) каби фильмлар Канн, Турин, Берлин ва Москва кино анжуманларида эътиборли совринлар соҳиби бўлди. Бу фильмларда даврнинг ижтимоий ва маданий муаммолари, инсонлар ўртасидаги муносабатлар, ҳаёт фалсафаси ҳаққоний акс эттирилди.
Ўзбекистон —Э. муносабатлари. Э. Ўзбекистон Республикасининг мустақиллигини тан олиб, икки давлат ўртасида дипломатик муносабатлар ўрнатилгач, 1992 йил нояб.да Э.нинг Тошкентдаги элчихонаси, 1995 йил майда ЎзР нинг Теҳрондаги элчихонаси ўз фаолиятини бошлади.
ЎзР Президенти И.А.Каримовнинг Э.га илк ташрифи 1992 йил нояб.да бўлиб ўтди. 2000 йил 10—11 июнда ЎзР Президенти И.А.Каримов Иқтисодий Ҳамкорлик Ташкшютига аъзо давлатлар раҳбарларининг Э.да бўлиб утган 6саммитида иштирок этди. 2003 йил 17—18 июнда расмий ташриф билан Э.да бўлди. 2002 йил 26—28 апр.да Э. Ислом Ресггубликаси Президенти С.М.Ҳотамийнинг ЎзРга расмий ташрифи амалга оширилди. Ана шу ташрифлар натижасида икки давлат ўртасидаги муносабатларнинг шартномавийҳуқуқий асослари яратилди.
Икки мамлакат ўртасида транспорткоммуникация, нефтькимё, банк, божхона, фармацевтика, уюшган жиноятчилик, терроризм ва гиёҳванд моддаларнинг ноқонуний тарқатилишига қарши кураш соҳаларида кенг ҳамкорлик йўлга қўйилган. Ҳоз. кунда Ўзбекистон ва Э. муносабатларининг шартномавийҳуқуқий асосини 50 дан ортиқ ҳужжат ташкил этади. ЎзР ва Э. ўртасида савдоиқтисодий соҳадаги ўзаро манфаатли ҳамкорликнинг тамойил ва йўналишларини белгилаб берувчи бир қатор давлатлараро ва ҳукуматлараро шартномалар ҳамда идоралараро ҳужжатлар имзоланган. Икки томонлама муносабатлар «Савдоиқтисодий алоқалар тўғрисида», «Сармояларни ўзаро рағбатлантириш ва ҳимоя қилиш», «Икки томонлама солиққа тортишдан қочиш ва олинган фойда ва капиталга солинадиган солиқлар ҳақида маълумот билан алмашиш тўғрисида»ги шартнома ва қатор ҳукуматлараро меморандумлар билан тартибга солинади. 2004 йил якунига кўра, Ўзбе^ кистон ва Э. ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 370 млн. АҚШ долларини ташкил этди. Э. Ислом Республикаси Ўзбекистоннинг 10 та етакчи савдо ҳамкори қаторидан_жой олган. Э. Ўзбекистондан пахта толаси, рангли металл ва ундан ясалган буюмлар, қора металл ва металл буюмлар, минерал ёқилғи, нефть ва уни қайта ишлашдан олинган маҳсулотлар, механик станоклар, хизматлар, ўғит, кимёвий штапель толалари ва ҳ.к. олади ва Ўзбекистонга боғдорчилик маҳсулотлари, ўсимлик ва ҳайвон ёғи, пойабзал, кимёвий ип, кир ювиш воситалари, гилам ва гилам маҳсулотлари, пластмасса ва ундан тайёрланган буюмлар, хизматлар, тўқимачилик ҳамда органик кимёвий маҳсулотлар, кофе, чой, ширинлик ва доридармон юборади. 1993 йилнинг 18 октябр да имзоланган ҳужжат асосида ЎзР ва Э. Ислом Республикаси ўртасида Савдоиқтисодий ва илмийтехникавий ҳамкорлик бўйича ҳукуматлараро комиссия ташкил этилган. Ўзбекистонда Э. сармояси иштирокида ташкил этилган 53 корхона бор, улардан 40 таси қўшма корхона, 13 таси эса 100% Э. сармояси асосида иш олиб бормоқда. Мазкур корхоналар асосан халқ истеъмоли моллари, қандолат, тикувчилик ва қ.х. маҳсулотлари, қурилиш материаллари ҳамда гиламлар и.ч, шунингдек, юк ташишга ихтисослашган. Ўзбекистоннинг экспорт юкларини жаҳон бозорларига олиб чиқишда Э. транспорт коммуникацияларидан ҳам кенг фойдаланилмоқда. Ўзбекистон темир йўлчилари фаол иштирок этган Тажан — Сарахс — БандарАббос т.й. йўналишининг ишга туширилиши (1996) Ўрта Осиёда жойлашган давлатларга Форс қўлтиғи орқали жаҳон бозорига чиқиш имконини берди. 1993 йил 17 мартда «Ўзбекистон ҳаво йўллари» миллий авиакомпанияси ва Э.нинг фуқаро авиацияси ташкилоти томонидан икки мамлакат ўртасида ҳаво қашовини йўлга қўйиш бўйича Англашув меморандуми имзоланди. 1994 йил авг.дан бошлаб «Эрон эйр» авиакомпаниясининг ҳаво кемалари ҳафтасига бир марта Теҳрон — Тошкент — Теҳрон йўналиши бўйича мунтазам ҳаво қатновини амалга оширмоқда.
2002 йил Самарқанд шаҳридаги Панжоб маданият маркази қошида Э. билан ҳамкорликда Панжоб шифохонаси очилган. Шунингдек, Самарқандда Э.нинг «Доктор Обидий» фармацевтика ширкати билан қўшма корхона тузилган.
Икки давлат ўртасидаги маданий ва маърифий алоқалар 1999 йил 8 сентябрда таъсис этилган «Ўзбекистон-Эрон» дўстлик жамияти доирасида олиб борилмоқда.
Ойбек Эшонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.