Evolyutsiya
Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 8-b. — ziyouz.com
Evolyutsiya (biologiyada) tirik organizmlarning tarixiy özgarişi. E.da tabiiy tanlaniş ta'sirida mutatsiyalardan organizmlarning taşqi muhit şaroitiga moslanişiga olib keladigan belgilar va xususiyatlar kombinatsiyasi şakllanadi. Evolyutsion özgarişlar dastlab yönaltirilgan özgarişlar tarzida populyatsiyalarda namoyon böladi (q. Mikroevolyuiiya). E.ning elementar omillari qatoriga mutatsiya va tabiiy tanlaniş bilan birga populyatsiyalardagi individlar sonining özgarib turişi va populyatsiyalarning alohidalanişi (q. Genlar dreyfi), şuningdek, meyotik drayv (geterozigotalarning ajralişida genlar çastotasiga nisbatan tasodifan taqsimlanişning buzilişi) ham kiradi. Populyatsiyalardagi evolyutsion özgariş yangi turlarning hosil bölişiga (q. Tur hosil bölişi) yoki turining özgarişiga olib keladi. E. sabablari, harakatlantiruvçi kuçlari, mexanizmlari, tezligi va uning umumiy qonuniyatlari evolyutsion biol. örganadi (q. Evolyutsion ta'aimot). Ba'zan «E.» terminining filogenez termini sinonimi sifatida ham qöllaniladi. «E.» sözi birinçi marta Şveysariya tabiatşunosi va faylasufi Ş.Bonne (1762) tomonidan embriologiyaga oid işlarda qöllangan.
Q.: Genlar dreyfi, Tur hosil bölişi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЭВОЛЮЦИЯ (биологияда) тирик организмларнинг тарихий ўзгариши. Э.да табиий танланиш таъсирида мутациялардан организмларнинг ташқи муҳит шароитига мосланишига олиб келадиган белгилар ва хусусиятлар комбинацияси шаклланади. Эволюцион ўзгаришлар дастлаб йўналтирилган ўзгаришлар тарзида популяцияларда намоён бўлади (қ. Микроэволюиия). Э.нинг элементар омиллари қаторига мутация ва табиий танланиш билан бирга популяциялардаги индивидлар сонининг ўзгариб туриши ва популяцияларнинг алоҳидаланиши (қ. Генлар дрейфи), шунингдек, мейотик драйв (гетерозиготаларнинг ажралишида генлар частотасига нисбатан тасодифан тақсимланишнинг бузилиши) ҳам киради. Популяциялардаги эволюцион ўзгариш янги турларнинг ҳосил бўлишига (қ. Тур ҳосил бўлиши) ёки турининг ўзгаришига олиб келади. Э. сабаблари, ҳаракатлантирувчи кучлари, механизмлари, тезлиги ва унинг умумий қонуниятлари эволюцион биол. ўрганади (қ. Эволюцион таъаимот). Баъзан «Э.» терминининг филогенез термини синоними сифатида ҳам қўлланилади. «Э.» сўзи биринчи марта Швейцария табиатшуноси ва файласуфи Ш.Боннэ (1762) томонидан эмбриологияга оид ишларда қўлланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.