Fizika-texnika instituti
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128–129-b. — ziyouz.com
Fizika-texnika instituti FIZIKA-TEXNIKA INSTITUTI, Özbekiston FA Starodubsev nomidagi Fizika texnika instituti — fizika va texnikaning ayrim sohalari böyiça i.t. işlari olib boradigan ilmiy muassasa. SSSR FA Özbekiston filialining Fizikatexnika lab. asosida 1943 y. taşkil etilgan. 1967 y.dan uning asosçilaridan biri SV. Starodubsev nomi b-n atalgan. Intdagi yönalişlar va lab.lar asosida 1956 y.da Yadro fizikasi instituti, 1967 y.da Elektronika instituti va 1993 y.da Materialşunoslik in-ti taşkil qilinib, undan ajralib çiqqan. Intdagi 10 ilmiy lab.da 4 yönaliş — yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi, yarimötkazgiçlar fizikasi, qattiq jismlar fizikasi va quyoş energiyasidan foydalaniş muammolari böyiça i.t. işlari olib boriladi. Intda yuqori energiyalar va kosmik nurlar fizikasi sohasida — atmosferadagi elektronyadro jalalari kaşf qilindi hamda ularning xususiyatlari örganildi. Protonlarning yadroda kogerent difraksion dissotsiatsiyasi hodisasi jahonda birinçi bölib aniqlandi.
Yarim ötkazgiçlar fizikasi sohasida — kondensirlangan qattiq materiallarda çarçaşdan şikastlaniş boşlanğiç jarayenlarining qanday keçişi jahonda birinçi bölib örganildi. Yarimötkazgiç xossasiga ega bölgan qattiq eritmalarning bir neça turi hosil qilindi va fizikaviy xossalari örganildi. Öta yuksak çastota (ÖYUÇ)li diodlar, yarimötkazgiçlarda tez keçadigan elektron jarayonlarni örganiş uçun möljallangan asboblar, tasvirni uzatuvçi fotodiod matritsalar, kremniy, litiyli detektor, yoğdu diodlari, tenzodatçiklar va b. asboblar işlab çiqildi.
Qattiq jismlar nazariyasi böyiça — galayonlaniş nazariyasining variatsion uslubi rivojlantirildi va birinçi marta muayyan tölqinli optik solitonlar ta'sirlaşuvlari hamda fluktuatsiyalar ta'siridagi solitonlar dinamikasini örganişga tatbiq qilindi. F.t.i.da quyoş energiyasida foydalaniş sohasida keng i.t. işlari olib boriladi (q. Geliotexnika, Gelioqurilma). Stirling dvigateli asosida işlovçi quyoş energetika qurilmalari modullarining tajribaviy nusxalari yaratildi. Intda 1965 y.dan beri «Geliotexnika» jurnali naşr etiladi.
Intda har yili 10 dan ortiq Xalqaro grantlar va şartnomalar böyiça ilmiy izlanişlar olib boriladi. Int qoşida hamma 4 yönaliş böyiça aspirantura va 2 yönaliş böyiça doktorantura, doktorlik ilmiy darajasi beriş huquqiga ega bölgan 2 ixtisoslaştirilgan kengaş mavjud. Intda 5 Özbekiston FA akad. 17 fan dri va 35 fan nomzodi faoliyat körsatadi (2004). Int faoliyati G.M.Avakyans, E.Adirovin, S.K.Azimov, U.O.Oripov, M.S.Saidov, S.V.Starodubsev, SU.Umarov, Ğ.Yo.Umarov va b. olimlar nomi b-n boğliq.
Q.: Geliotexnika, Gelioqurilma
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ФИЗИКА-ТЕХНИКА ИНСТИТУТИ, Ўзбекистон ФА Стародубцев номидаги Физика техника институти — физика ва техниканинг айрим соҳалари бўйича и.т. ишлари олиб борадиган илмий муассаса. СССР ФА Ўзбекистон филиалининг Физикатехника лаб. асосида 1943 й. ташкил этилган. 1967 й.дан унинг асосчиларидан бири СВ. Стародубцев номи б-н аталган. Интдаги йўналишлар ва лаб.лар асосида 1956 й.да Ядро физикаси институти, 1967 й.да Электроника институти ва 1993 й.да Материалшунослик ин-ти ташкил қилиниб, ундан ажралиб чиққан. Интдаги 10 илмий лаб.да 4 йўналиш — юқори энергиялар ва космик нурлар физикаси, яримўтказгичлар физикаси, қаттиқ жисмлар физикаси ва қуёш энергиясидан фойдаланиш муаммолари бўйича и.т. ишлари олиб борилади. Интда юқори энергиялар ва космик нурлар физикаси соҳасида — атмосферадаги электронядро жалалари кашф қилинди ҳамда уларнинг хусусиятлари ўрганилди. Протонларнинг ядрода когерент дифракцион диссоциацияси ҳодисаси жаҳонда биринчи бўлиб аниқланди.
Ярим ўтказгичлар физикаси соҳасида — конденсирланган қаттиқ материалларда чарчашдан шикастланиш бошланғич жараенларининг қандай кечиши жаҳонда биринчи бўлиб ўрганилди. Яримўтказгич хоссасига эга бўлган қаттиқ эритмаларнинг бир неча тури ҳосил қилинди ва физикавий хоссалари ўрганилди. Ўта юксак частота (ЎЮЧ)ли диодлар, яримўтказгичларда тез кечадиган электрон жараёнларни ўрганиш учун мўлжалланган асбоблар, тасвирни узатувчи фотодиод матрицалар, кремний, литийли детектор, ёғду диодлари, тензодатчиклар ва б. асбоблар ишлаб чиқилди.
Қаттиқ жисмлар назарияси бўйича — галаёнланиш назариясининг вариацион услуби ривожлантирилди ва биринчи марта муайян тўлқинли оптик солитонлар таъсирлашувлари ҳамда флуктуациялар таъсиридаги солитонлар динамикасини ўрганишга татбиқ қилинди. Ф.т.и.да қуёш энергиясида фойдаланиш соҳасида кенг и.т. ишлари олиб борилади (қ. Гелиотехника, Гелиоқурилма). Стирлинг двигатели асосида ишловчи қуёш энергетика қурилмалари модулларининг тажрибавий нусхалари яратилди. Интда 1965 й.дан бери «Гелиотехника» журнали нашр этилади.
Интда ҳар йили 10 дан ортиқ Халқаро грантлар ва шартномалар бўйича илмий изланишлар олиб борилади. Инт қошида ҳамма 4 йўналиш бўйича аспирантура ва 2 йўналиш бўйича докторантура, докторлик илмий даражаси бериш ҳуқуқига эга бўлган 2 ихтисослаштирилган кенгаш мавжуд. Интда 5 Ўзбекистон ФА акад. 17 фан дри ва 35 фан номзоди фаолият кўрсатади (2004). Инт фаолияти Г.М.Авакьянц, Э.Адировин, С.К.Азимов, У.О.Орипов, М.С.Саидов, С.В.Стародубцев, СУ.Умаров, Ғ.Ё.Умаров ва б. олимлар номи б-н боғлиқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.