Fotografiya

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239–240-b. — ziyouz.com

Fotografiya (foto... va ...grafin) — maxsus optik asbob fotoapparat yordamida yoruglik sezgir fotografik materiallar (maxsus modda qoplangan qoğoz, şişa, plyonka)da obyektning oqqora yoki rangli tasvirini hosil qiliş usuli; şunday usulda olingan surat. Fan, texnika va sanoatning muhim sohasi. Yoruğlikning fotoapparatga joylangan fotomaterial (mas, fotoplyonka)ning yoruğlik sezgir qatlamida yaşirin fotografik tasvir hosil qiliş xossasiga asoslangan. Kimyoviy fotografik işlov berilgani (kimyoviy modda — oçiltirgiç ta'sir ettirib oçiltirilgani)dan söng körinadigan tasvir (oddin negativ, keyin pozitiv) hosil böladi. Bu tasvir fotonusxa (fotosurat) deb ataladi. Oçiltirgiç tarkibiga metol, gidroxinon, paraminofenol, amidol, glitsin, dietilparafenildiamin (rangli tasvirlar uçun) va b. kimyoviy moddalar kiradi. Oçiltirilgan tasvirga mustahkamlagiç modda (fiksaj) ta'sir ettirib, fotosurat mustahkamlanadi. Mustahkamlagiç sifatida natriy tiasulfat (giposulfit) asosidagi eritmalar (odatda, suvdagi 25% li eritmasi) qöllanadi. Ba'zi fotografik jarayonlarda «kaytar» fotomateriallardan foydalaniladi. Maxsus kimyoviy işlov berilganidan söng ularda bevosita pozitiv hosil böladi.

Bir pogonali diffuzion fotografik jarayon, ya'ni fotoapparatning özida bir vaqtda negativ va pozitiv tasvirni juda tez hosil qiliş usuli ham yaratilgan. F. oqqora (monoxrom) va rangli, statik va dinamik (kinematografiya), yassi (oddiy) va hajmiy (stereoskopik) turlarga bölinadi. Yoruglik sezgir materiallardan foydalanib hajmiy (fazoviy) tasvirlar olişning alohida usuli golografiya deb ataladi. U 15-a.da obyektlar tasvirini proyeksiyalab, söngra qoğozga rasmini çizişdan boşlangan. Bu usulni Leonardo da Vinçi qöllagan. Lekin F. yoruğlik sezgir moddalar ma'lum böla boşlagaç paydo bölgan. 18-a.da dastlabki yoruğlik sezgir modda sifatida kumuş tuzi topilgan va tadqiq qilingan. Buyuk Britaniyada 1802 y.da T. Uejvud AgNO3 qatlamida tasvir olişga erişdi, lekin uni mustahkamlaş usulini bila olmadi. F. ixtiro qilingan vaqt 1839 y. deb hisoblanadi, çunki şu yili fransuz rassomi L.J.M.Dager (fransuz olimi J.N.Nyeps b-n hamkorlikda) Parij akademiyasiga F. usuli haqida axborot beradi. Bunda yoruğlik sezgir qatlam sifatida kumuş ioditdan foydalanilgan. Keyinroq obyektiv ixtiro kilindi (muallifi vengriyalik optik I.Petsval, 1840), ingliz ixtiroçisi F. SkottArçer 1857 y.da höl yoruğlik sezgir material (kolloidli emulsiya) ga asoslangan fotojarayonni işlab çiqdi, 1871 y.da uning vatandoşi R.Meddoks quruq yoruğlik sezgir materialdan foydalanişni taklif etdi. 20-a.da F. asosiy axborot va hujjatlaştiriş vositasi bölib qoldi.

Optik sensibilyatsiya hodisasi kaşf qilinganidan, plyonkali fotomateriallar, kumuş birikmalari bölmagan fotomateriallar, yangi modeldagi fotoapparatlar yaratilganidan söng F.ni qöllaniş sohalari ança kengaydi. Hozir fototasvirlarni bir zumda çiqarib beradigan fotoapparatlar mavjud. F. astronomiya sohasidagi tadqiqotlarda (q. Astrofotografiya); astrofizikada (q. Astrofotometriya), biologiya, kimyo, kinematografiya, televideniye, kosmonavtika, tibbiyot, fizika, matbaa, matnli va grafikli asl nusxalardan fotografik usulda nusxalar köpaytirişda, kundalik turmuşda keng qöllanadi.

Q.: Astrofotografiya, Astrofotometriya

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОТОГРАФИЯ (фото... ва ...графин) — махсус оптик асбоб фотоаппарат ёрдамида ёруглик сезгир фотографик материаллар (махсус модда қопланган қоғоз, шиша, плёнка)да объектнинг оққора ёки рангли тасвирини ҳосил қилиш усули; шундай усулда олинган сурат. Фан, техника ва саноатнинг муҳим соҳаси. Ёруғликнинг фотоаппаратга жойланган фотоматериал (мас, фотоплёнка)нинг ёруғлик сезгир қатламида яширин фотографик тасвир ҳосил қилиш хоссасига асосланган. Кимёвий фотографик ишлов берилгани (кимёвий модда — очилтиргич таъсир эттириб очилтирилгани)дан сўнг кўринадиган тасвир (оддин негатив, кейин позитив) ҳосил бўлади. Бу тасвир фотонусха (фотосурат) деб аталади. Очилтиргич таркибига метол, гидрохинон, параминофенол, амидол, глицин, диэтилпарафенилдиамин (рангли тасвирлар учун) ва б. кимёвий моддалар киради. Очилтирилган тасвирга мустаҳкамлагич модда (фиксаж) таъсир эттириб, фотосурат мустаҳкамланади. Мустаҳкамлагич сифатида натрий тиасульфат (гипосульфит) асосидаги эритмалар (одатда, сувдаги 25% ли эритмаси) қўлланади. Баъзи фотографик жараёнларда «кайтар» фотоматериаллардан фойдаланилади. Махсус кимёвий ишлов берилганидан сўнг уларда бевосита позитив ҳосил бўлади.

Бир погонали диффузион фотографик жараён, яъни фотоаппаратнинг ўзида бир вақтда негатив ва позитив тасвирни жуда тез ҳосил қилиш усули ҳам яратилган. Ф. оққора (монохром) ва рангли, статик ва динамик (кинематография), ясси (оддий) ва ҳажмий (стереоскопик) турларга бўлинади. Ёруглик сезгир материаллардан фойдаланиб ҳажмий (фазовий) тасвирлар олишнинг алоҳида усули голография деб аталади. У 15-а.да объектлар тасвирини проекциялаб, сўнгра қоғозга расмини чизишдан бошланган. Бу усулни Леонардо да Винчи қўллаган. Лекин Ф. ёруғлик сезгир моддалар маълум бўла бошлагач пайдо бўлган. 18-а.да дастлабки ёруғлик сезгир модда сифатида кумуш тузи топилган ва тадқиқ қилинган. Буюк Британияда 1802 й.да Т. Уэжвуд AgNO3 қатламида тасвир олишга эрищди, лекин уни мустаҳкамлаш усулини била олмади. Ф. ихтиро қилинган вақт 1839 й. деб ҳисобланади, чунки шу йили француз рассоми Л.Ж.М.Дагер (француз олими Ж.Н.Ньепс б-н ҳамкорликда) Париж академиясига Ф. усули ҳақида ахборот беради. Бунда ёруғлик сезгир қатлам сифатида кумуш иодитдан фойдаланилган. Кейинроқ объектив ихтиро килинди (муаллифи венгриялик оптик И.Пецваль, 1840), инглиз ихтирочиси Ф. СкоттАрчер 1857 й.да ҳўл ёруғлик сезгир материал (коллоидли эмульсия) га асосланган фотожараённи ишлаб чиқди, 1871 й.да унинг ватандоши Р.Мэддокс қуруқ ёруғлик сезгир материалдан фойдаланишни таклиф этди. 20-а.да Ф. асосий ахборот ва ҳужжатлаштириш воситаси бўлиб қолди.

Оптик сенсибиляция ҳодисаси кашф қилинганидан, плёнкали фотоматериаллар, кумуш бирикмалари бўлмаган фотоматериаллар, янги моделдаги фотоаппаратлар яратилганидан сўнг Ф.ни қўлланиш соҳалари анча кенгайди. Ҳозир фототасвирларни бир зумда чиқариб берадиган фотоаппаратлар мавжуд. Ф. астрономия соҳасидаги тадқиқотларда (қ. Астрофотография); астрофизикада (қ. Астрофотометрия), биология, кимё, кинематография, телевидение, космонавтика, тиббиёт, физика, матбаа, матнли ва графикли асл нусхалардан фотографик усулда нусхалар кўпайтиришда, кундалик турмушда кенг қўлланади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.