Fotosintez

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 245–248-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Fotosintez (foto... va sintez) — yuksak ösimliklar, suvötlar va ayrim fotosintezlovçi bakteriyalarda xlorofill va b. fotosintetik pigmentlar özlaştiradigan yoruğlik energiyasi hisobiga oddiy birikmalardan murakkab moddalar hosil bölişi. F. tabiatda sodir böladigan eng, muhim biologik jarayonlardan biri. F.da kuyoş energiyasi organik birikmalardagi kimyoviy energiyaga aylanadi. F.da hosil bölgan organik birikmalar barça tirik organizmlar uçun asosiy hayot manbai hisoblanadi. F.da barça tirik organizmlarning nafas olişi uçun zarur bölgan kislorod atmosferaga ajralib çikadi. F. haqidagi dastlabki ma'lumotlar ingliz botanigi va kimyogari S. Geyls (1727), rus olimi M.V.Lomonosov (1753) işlarida keltiriladi. Ammo F.ni tajribalar orqali örganiş ingliz kimyogari J.Pristli (1771), golland tabiatşunosi J.Senebye (1782), şveysariyalik olim T. Sossyur (1804) va b.ning işlari b-n boşlandi. Nemis fiziologi Yu.Saks (1863) barglardagi xloroplastlarda kraxmal sintezlanişini körsatadi. F.da kislorod hosil bölişi jarayonini nemis fiziologi T.V.Engelman (1881) örgangan. F.da yoruğlik nurining ahamiyati 19-a. ning örtalaridan örganila boşlandi. Rus olimi K.A.Timiryazev (1875) yoruğlik energiyasining ösimlikdagi xlorofill orqali fotosintetik özgarişlar jarayonida iştirok etişini körsatdi. 19-a.ning örtalaridan boşlab F.ni örganişda yangi metodlar (gaz analizi, izotop metodi, spektroskopiya, elektron mikroskopiya usullari va b.) qöllanila boşlangandan söng F.da xlorofillning katnaşiş mexanizmlari işlab çiqildi.

Rus biokimyogari A.N.Bax (1893) F. da CO2 assimilyatsiyasi suv vodorodi va gidroksil guruhi iştirokidagi oksidlanişqaytariliş jarayonidan iborat ekanligi haqida fikr bildirdi.

Gollandiyalik mikrobiolog K. B. Van Nil bakteriyalar va ösimliklar F.ini soliştirib, birlamçi F.ning fotokimyoviy jarayoni suvning dissotsialanişidan iboratligini aniqladi. Fotosintezlovçi bakteriyalar (sianobakteriyalardan taşqari) H2S, H2, CH3 va b. qaytaruvçilarga muhtoj bölgani uçun kislorod ajratmaydi. F.ning bu xili fotoreduksiya deyiladi. Yaşil yoki purpur oltingugurt bakteriyalari uçun F.ning umumiy formulasi quyidagiça böladi.

F.ning dastlabki jarayonlari xloroplastlar tilakoidlarida röy beradi; uglevodlar esa stromada sintezlanadi. Keyinçalik AQŞ olimi D.I.Arnon xloroplastlar membranasini ajratib olib, uning stromasida NADFN va ADF iştirokida CO2 assimilyatsiyasi röy berişini kuzatadi: CO2 +ADF + » [ S] uglevod qoronğulik

Fotosintezlovçi bakteriyalar molekulyar kislorod ajratmaydi va kabul qilmaydi; ularning köpçiligi anaerob oziklanadi. Turli xil organizmlardagi F. jarayonining umumiy sxemasi quyidagiça:

Bunda DN2 — donor, A — akseptor, AH2 — fotosintez mahsuloti.

Fotosintez sistemasi xlorplastlarda joylaşgan (q. Xloroplastlar). F. apparatining eng muhim komponenti xlorofill xlorofillin va ikki karbon kislotasi murakkab efiridan iborat. Uning yaşil rangi tarkibidagi magniy ionlariga boğliq. F.da karotinoidlar ham qatnaşadi. Karotinoidlar kökbinafşa va kök (480— 530 nm) nurlarni yutib, ular energiyasini xlorofill («ya»)ga uzatadi. 400 dan ortiq karotinoidlar aniqlangan. Kökyaşil suvötlar (sianobakteriyalar), qizil suvötlar va ayrim dengiz kriptomonadalarida xlorofill «a» va karotinoidlar b-n birga fikobilin pigmentlari ham bor. Ular xlorofill yutişi mumkin bölgan nurlar maksimumi oraliğidagi nurlarni yutadi. Ösimliklarda F.da fikobilinlardan fitoxrom pigmenti ham qatnaşadi. Fitoxrom, asosan, qizil va infraqizil nurlarni yutib, xlorofillga uzatadi. F.ning yoruğlik bosqiçida xlorofill molekulasi tomonidan boşqa pigmentlar (xlorofill «», karotinoidlar, fikobilinlar) iştirokida yoruğlik energiyasi yutilib, bu energiya ADF va NADF birikmalarining kimyoviy yoruglik energiyasiga aylanadi. Xlorofill yoruğlik energiyasini kvantlar yoki fotonlar holida yutadi. Yutilgan energiya ta'sirida xlorofilldagi elektronlar qözğalgan holatga ötadi. Bunda elektron asosiy (S0) poğonadan birinçi singlet (S1) poğonaga ötadi. Bu jarayon juda kiska vaqt (10»9 sek) davom etadi. Şu qisqa vaqt davomida elektron öz energiyasini sarflab, kvant yutadigan holat (S1—>S°) ga qaytadi. Agar elektron tölqin uzunligi ultrabinafşa nurlardan bir kvant yutsa, yanada yuqoriroq singlet (S2) pogona (S°»S2) ra ötadi. Şundan söng qisqa vakt içida (10 13 sek) elektronlar ikkinçi singlet birinçi poğonaga (S2—>S') tuşadi. Kvant energiyasining bir qismi esa issiqlikka aylanadi. Fotokimyoviy jarayonlarda, asosan, birinçi singlet (S1) holatdagi elektronlar, ayrim xrllarda triplet (T1) holatdagi elektronlar iştirok etadi. Şunday qilib, xlorofill molekulasi yutgan kvant energiya, asosan, F. reaksiyalari uçun sarf böladi va molekuladan yoruğlik yoki issiklik energiyasi holida ajraladi. F. reaksiyalarida yoruğlik energiyasining samaradorligi yutilgan kvant hisobiga ajralib çiqqan O2 yoki özlaştirilgan CO2 mikdori b-n belgilanadi. F.da bir molekula CO2 töla özlaştirilişi uçun 502 kJ energiya sarflanadi. Agar har bir kvant nur 171 kJ energiyaga ega bölişi hisobga olinadigan bölsa, u holda CO2+H2O—> [CH2O] + O2 jarayonining töla amalga oşişi uçun 700 nm uzunlikdagi 3 kvant nur zarur. Pekin yutilgan kizil nurlarning foydali iş koeffitsiyenta 40% bölganidan bir molekula CO2 özlaştirilişi uçun 8 kvant nur zarur. R. Emerson (1957) xlorella suv ötida ötkazgan tajribalarida nurlarning aralaş spektrlarida F.ning samaradorligini aniqladi. Mac, 710 nm qizil nurdan 1000 kvant yutilganda 20 mol. O2, 650 nm nurlar uçun esa bu körsatkiç 100 molekula O2ga teng böladi. 710 va 650 nm nurlar bir vaqtning özida ta'sir etganda 160 mol O2 ajralib çiqqan. Bu hodisa Emerson effekti deyiladi.

F. ösimliklar mahsuldorligini belgilovçi jarayon. F. mahsuldorligi 1 m2 barg yuzasi hisobiga 1 soat davomida özlaştirilgan CO2 yoki hosil bölgan organik modda mikdori b-n belgilanadi. F.ning sof mahsuldorligi esa ösimlik quruq massasining uning barglari yuzasi hisobiga bir keçakunduz davomidagi mikdoriy ortişi tuşuniladi. Köpçilik hollarda uşbu körsatkiç 5—12 g/m2 ga yaqin. Yoruğlik — F.ni asosiy harakatga keltiruvçi kuç. Yoruğlik nurlarining fotosintetik faol (400—700 nm) qismini 80— 85% közga körinadigan nurlar va 25% ini infraqizil nurlar taşkil etadi; jami Quyoş nurining 55% ini barglar yutadi. Ammo fakat ularning 1,5—2% F. jarayoniga sarflanadi va issiklik holida tarqaladi. F. jarayoni har xil ösimliklarda bir xil tezlikda bormaydi. Mas, yoruğsevar ösimliklar uçun uşbu körsatkiç 10000— 40000 lyuks bölsa, soyaga çidamli ösimliklar uçun 10 baravar kam — 1000 lyuksdir. Yoruğlik mikdorining biror ösimlik uçun haddan taşqari köp bölişi xlorofill va xloroplastlarning yemirilişi hamda mahsuldorlikning pasayişiga olib keladi. F.da sarf bölgan CO2 mikdorining nafas olişda ajralib çiqqan CO2 mikdoriga teng bölgan yoruğlik darajasi yoruglikning kompensatsion nuqtasi deyiladi. Ösimliklarning ösişi va rivojlanişi uçun yoruğlik miqdori kompensatsion nuqtadagiga nisbatan birmunça yuqori bölişi lozim. F.da nurlarning spektral tarkibi ham katta ahamiyatga ega. Katta energiyaga ega bölgan kizil nurlar ta'sirida F. juda tezlaşadi. Kök nurlar energiyaga boy böladi, lekin ösimlik bu nurlardan fotokimyoviy reaksiyalarda foydalanguniça energiyaning bir qismi issiklik energiyasiga aylanib tarqalib ketadi. Şuning uçun kök nurlarning samaradorligi past böladi. Agar ösimlikka qizil va kök nurlar 1:4 nisbatda ta'sir ettirilsa, F. jadallaşib, uning samaradorligi oşadi. F. uçun zarur bölgan CO2 gazining atmosfera havosidagi mikdori nisbatan kam (0,03%). Atmosferada CO2 mikdori 0,008% bölganda F. boşlanadi. Bu gaz mikdori oşib borişi b-n F. ham jadallaşib 0,3% körsatkiçda eng yuqori darajaga yetadi. Şuning uçun issiqxona ösimliklarini SO, b-n qöşimça oziqlantiriş hisobiga hosildorlikni oşiriş mumkin.

Suv — F.da iştirok etuvçi moddalardan biri, O2 va H2 ning manbai hisoblanadi. Ösimlikning suv b-n doimiy ta'minlanişi barg oğizçalarining faoliyatini belgilaydi. Barça biokimyoviy va fiziologik jarayonlarning jadalligi hujayralarning suv b-n ta'minlanişiga bevosita boğliq. Suv yetişmasligi F.da elektronlarning halqali va halqasiz taşilişiga hamda fosforlanişga salbiy ta'sir etadi.

Ildiz tuprokdan turli xil oziq elementlarini özlaştiradi. Bu elementlar hujayra va uning tuzilmalari tarkibiga kiradi. Ösimlikning havodan va ildizdan oziqlanişi özaro uzviy boğliq. Mac, azot va fosfor xloroplastlarning şakllanişida hamda ularda keçadigan jarayonlarda faol iştirok etadi. Bu elementlar yetişmasa xloroplastlar tuzilişida va funksiyasida çuqur özgarişlar sodir böladi. F. aerob şaroitda ötişi tufayli uşbu jarayonda kislorod muxim ahamiyatga ega. Bu esa ösimlikning kislorod b-n muqobil ta'minlanişini talab qiladi. Ammo havoda kislorodning köpayib ketişi F.ga salbiy ta'sir körsatişi mumkin. Hosildorlikni köpaytiriş uçun ösimlikning quyoş nuridan foydalaniş koeffitsiyentini oşiriş zarur. Bunda har bir ösimlik uçun CO2 suv va tuproqdagi oziq moddalar yetarli miqdorda bölişi zarur.

F.ning jadalligi bargning anatomik tuzilişi, ferment sistemasining faolligi va b. omillarga boğliq. F. jadalligini oşirişda ösimliklar seleksiyasining ham ahamiyati katta. Çunki CO2 ni tez özlaştira oladigan va hosil bölgan organik moddalardan samarali foydalanadigan yangi navlarni yaratiş mumkin.

F. tabiatda eng muxim biologik jarayonlardan biri. F. tufayli har yili quruqlikda 100—172 mlrd. t, dengiz va okeanlarda 60—70 mlrd. t (quruq oğirlikka nisbatan) organik modda hosil böladi. F. tufayli atmosferadagi CO2 mikdori doimiy (0,03%) saqlanib turadi. F. natijasida bir yil davomida atmosferaga tirik organizmlar nafas olişi uçun zarur bölgan 70— 120 mlrd. t. ga yakin erkin kislorod ajraladi. Bu jarayonda örmonlar, ayniqsa katta ahamiyatga ega. Mas, 1 ga örmon daraxtlari bahor va yoz oylarida 1 kişi nafas olişi uçun yetarli miqdorda kislorod ajratadi. Kislorod atmosferaning yuqori (25 km) qatlamida ozon (O3) halqani hosil qilib, tirik organizmlarni ultrabinafşa nurlardan himoya qiladi (q. Ozon). F. energetikasi hamda mexanizmini örganiş kelajakda kişilik jamiyatini energiya va oziq-ovqat, i.ç.ni xom aşyo b-n ta'minlaş masalasini hal etişda juda katta ahamiyatga ega.

Ad.: Fiziologiya fotosinteza, M., 1982; Polevoy V. V., Fiziologiya rasteniy, M., 1989; Umumiy biologiya, T., 2003; Mavlonov O., Biologiya, T., 2003.

Begali Beknazarov.

Q.: Ozon, Xloroplastlar

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ФОТОСИНТЕЗ (фото... ва синтез) — юксак ўсимликлар, сувўтлар ва айрим фотосинтезловчи бактерияларда хлорофилл ва б. фотосинтетик пигментлар ўзлаштирадиган ёруғлик энергияси ҳисобига оддий бирикмалардан мураккаб моддалар ҳосил бўлиши. Ф. табиатда содир бўладиган энг, муҳим биологик жараёнлардан бири. Ф.да куёш энергияси органик бирикмалардаги кимёвий энергияга айланади. Ф.да ҳосил бўлган органик бирикмалар барча тирик организмлар учун асосий ҳаёт манбаи ҳисобланади. Ф.да барча тирик организмларнинг нафас олиши учун зарур бўлган кислород атмосферага ажралиб чикади. Ф. ҳақидаги дастлабки маълумотлар инглиз ботаниги ва кимёгари С. Гейлс (1727), рус олими М.В.Ломоносов (1753) ишларида келтирилади. Аммо Ф.ни тажрибалар орқали ўрганиш инглиз кимёгари Ж.Пристли (1771), голланд табиатшуноси Ж.Сенебье (1782), швейцариялик олим Т. Соссюр (1804) ва б.нинг ишлари б-н бошланди. Немис физиологи Ю.Сакс (1863) барглардаги хлоропластларда крахмал синтезланишини кўрсатади. Ф.да кислород ҳосил бўлиши жараёнини немис физиологи Т.В.Энгельман (1881) ўрганган. Ф.да ёруғлик нурининг аҳамияти 19-а. нинг ўрталаридан ўрганила бошланди. Рус олими К.А.Тимирязев (1875) ёруғлик энергиясининг ўсимликдаги хлорофилл орқали фотосинтетик ўзгаришлар жараёнида иштирок этишини кўрсатди. 19-а.нинг ўрталаридан бошлаб Ф.ни ўрганишда янги методлар (газ анализи, изотоп методи, спектроскопия, электрон микроскопия усуллари ва б.) қўлланила бошлангандан сўнг Ф.да хлорофиллнинг катнашиш механизмлари ишлаб чиқилди.

Рус биокимёгари А.Н.Бах (1893) Ф. да СО2 ассимиляцияси сув водороди ва гидроксил гуруҳи иштирокидаги оксидланишқайтарилиш жараёнидан иборат эканлиги ҳақида фикр билдирди.

Голландиялик микробиолог К. Б. Ван Ниль бактериялар ва ўсимликлар Ф.ини солиштириб, бирламчи Ф.нинг фотокимёвий жараёни сувнинг диссоциаланишидан иборатлигини аниқлади. Фотосинтезловчи бактериялар (цианобактериялардан ташқари) H2S, Н2, СН3 ва б. қайтарувчиларга муҳтож бўлгани учун кислород ажратмайди. Ф.нинг бу хили фоторедукция дейилади. Яшил ёки пурпур олтингугурт бактериялари учун Ф.нинг умумий формуласи қуйидагича бўлади.

Ф.нинг дастлабки жараёнлари хлоропластлар тилакоидларида рўй беради; углеводлар эса стромада синтезланади. Кейинчалик АҚШ олими Д.И.Арнон хлоропластлар мембранасини ажратиб олиб, унинг стромасида НАДФН ва АДФ иштирокида СО2 ассимиляцияси рўй беришини кузатади: СО2 +АДФ + » [ С] углевод қоронғулик

Фотосинтезловчи бактериялар молекуляр кислород ажратмайди ва кабул қилмайди; уларнинг кўпчилиги анаэроб озикланади. Турли хил организмлардаги Ф. жараёнининг умумий схемаси қуйидагича:

Бунда ДН2 — донор, А — акцептор, АН2 — фотосинтез маҳсулоти.

Фотосинтез системаси хлорпластларда жойлашган (қ. Хлоропластлар). Ф. аппаратининг энг муҳим компоненти хлорофилл хлорофиллин ва икки карбон кислотаси мураккаб эфиридан иборат. Унинг яшил ранги таркибидаги магний ионларига боғлиқ. Ф.да каротиноидлар ҳам қатнашади. Каротиноидлар кўкбинафша ва кўк (480— 530 нм) нурларни ютиб, улар энергиясини хлорофилл («я»)га узатади. 400 дан ортиқ каротиноидлар аниқланган. Кўкяшил сувўтлар (цианобактериялар), қизил сувўтлар ва айрим денгиз криптомонадаларида хлорофилл «а» ва каротиноидлар б-н бирга фикобилин пигментлари ҳам бор. Улар хлорофилл ютиши мумкин бўлган нурлар максимуми оралиғидаги нурларни ютади. Ўсимликларда Ф.да фикобилинлардан фитохром пигменти ҳам қатнашади. Фитохром, асосан, қизил ва инфрақизил нурларни ютиб, хлорофиллга узатади. Ф.нинг ёруғлик босқичида хлорофилл молекуласи томонидан бошқа пигментлар (хлорофилл «Ь», каротиноидлар, фикобилинлар) иштирокида ёруғлик энергияси ютилиб, бу энергия АДФ ва НАДФ бирикмаларининг кимёвий ёруглик энергиясига айланади. Хлорофилл ёруғлик энергиясини квантлар ёки фотонлар ҳолида ютади. Ютилган энергия таъсирида хлорофиллдаги электронлар қўзғалган ҳолатга ўтади. Бунда электрон асосий (S0) поғонадан биринчи синглет (S1) поғонага ўтади. Бу жараён жуда киска вақт (10»9 сек) давом этади. Шу қисқа вақт давомида электрон ўз энергиясини сарфлаб, квант ютадиган ҳолат (S1—>S°) га қайтади. Агар электрон тўлқин узунлиги ультрабинафша нурлардан бир квант ютса, янада юқорироқ синглет (S2) погона (S°»S2) ra ўтади. Шундан сўнг қисқа вакт ичида (10 13 сек) электронлар иккинчи синглет биринчи поғонага (S2—>S’) тушади. Квант энергиясининг бир қисми эса иссиқликка айланади. Фотокимёвий жараёнларда, асосан, биринчи синглет (S1) ҳолатдаги электронлар, айрим хрлларда триплет (Т1) ҳолатдаги электронлар иштирок этади. Шундай қилиб, хлорофилл молекуласи ютган квант энергия, асосан, Ф. реакциялари учун сарф бўлади ва молекуладан ёруғлик ёки иссиклик энергияси ҳолида ажралади. Ф. реакцияларида ёруғлик энергиясининг самарадорлиги ютилган квант ҳисобига ажралиб чиққан О2 ёки ўзлаштирилган СО2 микдори б-н белгиланади. Ф.да бир молекула СО2 тўла ўзлаштирилиши учун 502 кЖ энергия сарфланади. Агар ҳар бир квант нур 171 кЖ энергияга эга бўлиши ҳисобга олинадиган бўлса, у ҳолда СО2+Н2О—> [СН2О] + О2 жараёнининг тўла амалга ошиши учун 700 нм узунликдаги 3 квант нур зарур. Пекин ютилган кизил нурларнинг фойдали иш коэффициента 40% бўлганидан бир молекула СО2 ўзлаштирилиши учун 8 квант нур зарур. Р. Эмерсон (1957) хлорелла сув ўтида ўтказган тажрибаларида нурларнинг аралаш спектрларида Ф.нинг самарадорлигини аниқлади. Mac, 710 нм қизил нурдан 1000 квант ютилганда 20 мол. О2, 650 нм нурлар учун эса бу кўрсаткич 100 молекула О2га тенг бўлади. 710 ва 650 нм нурлар бир вақтнинг ўзида таъсир этганда 160 мол О2 ажралиб чиққан. Бу ҳодиса Эмерсон эффекти дейилади.

Ф. ўсимликлар маҳсулдорлигини белгиловчи жараён. Ф. маҳсулдорлиги 1 м2 барг юзаси ҳисобига 1 соат давомида ўзлаштирилган СО2 ёки ҳосил бўлган органик модда микдори б-н белгиланади. Ф.нинг соф маҳсулдорлиги эса ўсимлик қуруқ массасининг унинг барглари юзаси ҳисобига бир кечакундуз давомидаги микдорий ортиши тушунилади. Кўпчилик ҳолларда ушбу кўрсаткич 5—12 г/м2 га яқин. Ёруғлик — Ф.ни асосий ҳаракатга келтирувчи куч. Ёруғлик нурларининг фотосинтетик фаол (400—700 нм) қисмини 80— 85% кўзга кўринадиган нурлар ва 25% ини инфрақизил нурлар ташкил этади; жами Қуёш нурининг 55% ини барглар ютади. Аммо факат уларнинг 1,5—2% Ф. жараёнига сарфланади ва иссиклик ҳолида тарқалади. Ф. жараёни ҳар хил ўсимликларда бир хил тезликда бормайди. Мас, ёруғсевар ўсимликлар учун ушбу кўрсаткич 10000— 40000 люкс бўлса, сояга чидамли ўсимликлар учун 10 баравар кам — 1000 люксдир. Ёруғлик микдорининг бирор ўсимлик учун ҳаддан ташқари кўп бўлиши хлорофилл ва хлоропластларнинг емирилиши ҳамда маҳсулдорликнинг пасайишига олиб келади. Ф.да сарф бўлган СО2 микдорининг нафас олишда ажралиб чиққан СО2 микдорига тенг бўлган ёруғлик даражаси ёругликнинг компенсацион нуқтаси дейилади. Ўсимликларнинг ўсиши ва ривожланиши учун ёруғлик миқдори компенсацион нуқтадагига нисбатан бирмунча юқори бўлиши лозим. Ф.да нурларнинг спектрал таркиби ҳам катта аҳамиятга эга. Катта энергияга эга бўлган кизил нурлар таъсирида Ф. жуда тезлашади. Кўк нурлар энергияга бой бўлади, лекин ўсимлик бу нурлардан фотокимёвий реакцияларда фойдалангунича энергиянинг бир қисми иссиклик энергиясига айланиб тарқалиб кетади. Шунинг учун кўк нурларнинг самарадорлиги паст бўлади. Агар ўсимликка қизил ва кўк нурлар 1:4 нисбатда таъсир эттирилса, Ф. жадаллашиб, унинг самарадорлиги ошади. Ф. учун зарур бўлган СО2 газининг атмосфера ҳавосидаги микдори нисбатан кам (0,03%). Атмосферада СО2 микдори 0,008% бўлганда Ф. бошланади. Бу газ микдори ошиб бориши б-н Ф. ҳам жадаллашиб 0,3% кўрсаткичда энг юқори даражага етади. Шунинг учун иссиқхона ўсимликларини СО, б-н қўшимча озиқлантириш ҳисобига ҳосилдорликни ошириш мумкин.

Сув — Ф.да иштирок этувчи моддалардан бири, О2 ва Н2 нинг манбаи ҳисобланади. Ўсимликнинг сув б-н доимий таъминланиши барг оғизчаларининг фаолиятини белгилайди. Барча биокимёвий ва физиологик жараёнларнинг жадаллиги ҳужайраларнинг сув б-н таъминланишига бевосита боғлиқ. Сув етишмаслиги Ф.да электронларнинг ҳалқали ва ҳалқасиз ташилишига ҳамда фосфорланишга салбий таъсир этади.

Илдиз тупрокдан турли хил озиқ элементларини ўзлаштиради. Бу элементлар ҳужайра ва унинг тузилмалари таркибига киради. Ўсимликнинг ҳаводан ва илдиздан озиқланиши ўзаро узвий боғлиқ. Mac, азот ва фосфор хлоропластларнинг шаклланишида ҳамда уларда кечадиган жараёнларда фаол иштирок этади. Бу элементлар етишмаса хлоропластлар тузилишида ва функциясида чуқур ўзгаришлар содир бўлади. Ф. аэроб шароитда ўтиши туфайли ушбу жараёнда кислород мухим аҳамиятга эга. Бу эса ўсимликнинг кислород б-н муқобил таъминланишини талаб қилади. Аммо ҳавода кислороднинг кўпайиб кетиши Ф.га салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Ҳосилдорликни кўпайтириш учун ўсимликнинг қуёш нуридан фойдаланиш коэффициентини ошириш зарур. Бунда ҳар бир ўсимлик учун СО2 сув ва тупроқдаги озиқ моддалар етарли миқдорда бўлиши зарур.

Ф.нинг жадаллиги баргнинг анатомик тузилиши, фермент системасининг фаоллиги ва б. омилларга боғлиқ. Ф. жадаллигини оширишда ўсимликлар селекциясининг ҳам аҳамияти катта. Чунки СО2 ни тез ўзлаштира оладиган ва ҳосил бўлган органик моддалардан самарали фойдаланадиган янги навларни яратиш мумкин.

Ф. табиатда энг мухим биологик жараёнлардан бири. Ф. туфайли ҳар йили қуруқликда 100—172 млрд. т, денгиз ва океанларда 60—70 млрд. т (қуруқ оғирликка нисбатан) органик модда ҳосил бўлади. Ф. туфайли атмосферадаги СО2 микдори доимий (0,03%) сақланиб туради. Ф. натижасида бир йил давомида атмосферага тирик организмлар нафас олиши учун зарур бўлган 70— 120 млрд. т. га якин эркин кислород ажралади. Бу жараёнда ўрмонлар, айниқса катта аҳамиятга эга. Мас, 1 га ўрмон дарахтлари баҳор ва ёз ойларида 1 киши нафас олиши учун етарли миқдорда кислород ажратади. Кислород атмосферанинг юқори (25 км) қатламида озон (О3) ҳалқани ҳосил қилиб, тирик организмларни ультрабинафша нурлардан ҳимоя қилади (қ. Озон). Ф. энергетикаси ҳамда механизмини ўрганиш келажакда кишилик жамиятини энергия ва озиқ-овқат, и.ч.ни хом ашё б-н таъминлаш масаласини ҳал этишда жуда катта аҳамиятга эга.

Ад.: Физиология фотосинтеза, М., 1982; Полевой В. В., Физиология растений, М., 1989; Умумий биология, Т., 2003; Мавлонов О., Биология, Т., 2003.

Бегали Бекназаров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.