Gavharşod begim
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 10–11-b. — ziyouz.com
Gavharşod begim GAVHARŞOD BEGIM, Gavharşod oğa (1379—1457) — Şohruxşmt xotini. Janglardan birida Çingizxonni ölimdan saqlab qolgan mulozim Qişlik avlodi — çiğatoiy zodagon Ğiyosuddin tarxonning qizi. 1393 y. Şohruxga tekkan, undan uç öğil (Uluğbek, Boysunğur, Muhammad Jöqi) va ikki qiz körgan. Şohrux davlatni idora qilişdan köra köproq toat-ibodat, diniy kitoblar mutolaasi b-n maşğul bölmoqni afzal körganidan, avval unga devon işlarini boşqarişni, söng viloyat hokimlari va qöşin sarkardalarini tayinlaş, hatto kimga qanday in'omu, kimga qanday jazo beriş huquqini ham topşirib qöygan. Mac, 1440 y. maşhur tarixçi — Fasih Ahmad Xavofiy G.b.ning buyruği b-n ikki marta zindonga taşlangan. G.b. saltanat taxtiga valiahd tayinlaş borasida ham öz ixtiyori böyiça iş tutib, Şohruxning Muhammad Jöqini taxt vorisi qilib tayinlaş niyatida ekanligiga qaramay, nabirasi Alouddavlani valiahdlikka munosib köradi. Çunonçi, u 1444 y., Şohrux oğir betob bölib qolganda maxfiy farmon b-n Alouddavlani valiahdlikka tayinlaydi. Ammo, Şohrux tez kunda şifo topib, uning bu rejasi amalga oşmay qoladi. G. b. Qazvin, Ray, Qum viloyatlari hokimi — nabirasi Sulton Muhammad Hamadon va Isfahonni egallab, Şerozni qamal qilganda (1446) Şohrux b-n birgalikda unga qarşi qöşin tortadida, Sulton Muhammadni isyonga undagan amaldorlar qatorida bir neça sayyidlarni ham qatl etmoqni Şoxruxdan qattiq talab qiladi. Şunda Şohrux uning söziga kirib, hatto Amir Temur ham qatl etmoqqa jur'at qilmagan sayyidlarni ölimga buyuradi. Sayyidlar dor ostida turib Şohruxni duoi bad qiladilar. Keyin, Şohrux Şerozdan Hirotga qaytayotib yölda tösatdan vafot etadi (1447 y. 12 mart).Davlatşoh Samarqandiy Şoxruxning ölimi va uning avlodlarining tez orada qirilib ketganini mazkur sayyidlarning qarğişi b-n boğlaydi. Şundan söng G.b. qöşin qömondonligini nabiralaridan biri — Abdullatifga topşirib, Alouddavla Mirzoga Hirot mudofaa inşootlarini mustahkamlaş zarurligi haqida maxfiy maktub yöllaydi. Bundan ogoh bölgan Abdullatif buvisi G.b.ni hibsga olib, otasi — Uluğbekka bobosi Şohruxning vafot etgani xususida xabar jönatadi. Natijada temuriylar örtasida taxt uçun kuraş boşlanib, Sulton Abu Sayd Hirotni egallaydida, G.b.ni qatl qiladi. G.b. Boysunğur daxmasiga dafn qilingan (q. Gavharşod begim memoriy majmuasi). Ad.: Fayziyev T., Temuriylar şajarasi, T., 1995.
Q.: Gavharşod begim me'moriy majmuasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГАВҲАРШОД БЕГИМ, Гавҳаршод оға (1379—1457) — Шоҳрухшмт хотини. Жанглардан бирида Чингизхонни ўлимдан сақлаб қолган мулозим Қишлик авлоди — чиғатоий зодагон Ғиёсуддин тархоннинг қизи. 1393 й. Шоҳрухга теккан, ундан уч ўғил (Улуғбек, Бойсунғур, Муҳаммад Жўқи) ва икки қиз кўрган. Шоҳрух давлатни идора қилишдан кўра кўпроқ тоат-ибодат, диний китоблар мутолааси б-н машғул бўлмоқни афзал кўрганидан, аввал унга девон ишларини бошқаришни, сўнг вилоят ҳокимлари ва қўшин саркардаларини тайинлаш, ҳатто кимга қандай инъому, кимга қандай жазо бериш ҳуқуқини ҳам топшириб қўйган. Mac, 1440 й. машҳур тарихчи — Фасиҳ Аҳмад Хавофий Г.б.нинг буйруғи б-н икки марта зиндонга ташланган. Г.б. салтанат тахтига валиаҳд тайинлаш борасида ҳам ўз ихтиёри бўйича иш тутиб, Шоҳрухнинг Муҳаммад Жўқини тахт вориси қилиб тайинлаш ниятида эканлигига қарамай, набираси Алоуддавлани валиаҳдликка муносиб кўради. Чунончи, у 1444 й., Шоҳрух оғир бетоб бўлиб қолганда махфий фармон б-н Алоуддавлани валиаҳдликка тайинлайди. Аммо, Шоҳрух тез кунда шифо топиб, унинг бу режаси амалга ошмай қолади. Г. б. Қазвин, Рай, Қум вилоятлари ҳокими — набираси Султон Муҳаммад Ҳамадон ва Исфаҳонни эгаллаб, Шерозни қамал қилганда (1446) Шоҳрух б-н биргаликда унга қарши қўшин тортадида, Султон Муҳаммадни исёнга ундаган амалдорлар қаторида бир неча саййидларни ҳам қатл этмоқни Шохрухдан қаттиқ талаб қилади. Шунда Шоҳрух унинг сўзига кириб, ҳатто Амир Темур ҳам қатл этмоққа журъат қилмаган саййидларни ўлимга буюради. Саййидлар дор остида туриб Шоҳрухни дуои бад қиладилар. Кейин, Шоҳрух Шероздан Ҳиротга қайтаётиб йўлда тўсатдан вафот этади (1447 й. 12 март).Давлатшоҳ Самарқандий Шохрухнинг ўлими ва унинг авлодларининг тез орада қирилиб кетганини мазкур саййидларнинг қарғиши б-н боғлайди. Шундан сўнг Г.б. қўшин қўмондонлигини набираларидан бири — Абдуллатифга топшириб, Алоуддавла Мирзога Ҳирот мудофаа иншоотларини мустаҳкамлаш зарурлиги ҳақида махфий мактуб йўллайди. Бундан огоҳ бўлган Абдуллатиф бувиси Г.б.ни ҳибсга олиб, отаси — Улуғбекка бобоси Шоҳрухнинг вафот этгани хусусида хабар жўнатади. Натижада темурийлар ўртасида тахт учун кураш бошланиб, Султон Абу Сайд Ҳиротни эгаллайдида, Г.б.ни қатл қилади. Г.б. Бойсунғур дахмасига дафн қилинган (қ. Гавҳаршод бегим меьморий мажмуаси). Ад.: Файзиев Т., Темурийлар шажараси, Т., 1995.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.