Genetik himoya usuli

Genetik himoya usuli (ösimliklar himoyasida) — kasallik qözğatuvçilar hamda begona ötlarga qarşi kuraşda ikki organizm: parazit va xöjayin ösimliklarning özaro ta'siridan foydalanişga asoslangan usul. Tabiatda ösimlik navi, turi yoki navlar hamda turlar guruhi parazitlarning faqat muayyan formalari yoki irqpari b-n zararlaiadi. Parazitlarning virulentligi (kasallik qözğata oliş xususiyati) va ösimlikning kasallikka çidamliligi irsiy ta'minlanadi va ular faqat özaro ta'sir natijasidagina fenotipik namoyon böladi. Kasallantiriş darajasi parazitning ösimlik organizmiga patologik ta'siri, ya'ni javob reaksiyasi darajasi b-n belgilanadi. Q. x. ekinlari kasalliklari, mas, ğöza viltiga qarşi muvaffaqiyatli kuraşiş uçun uning qözğatuvçisi — vertitsillium zamburuğining barça genetik fondini, irq va forma hosil qiliş sabablari hamda yöllarini, ösimlikning kasallikka çidamli navlarini yaratişda foydalaniş mumkin bölgan ösimlik genetik fondini aniklaş zarur. Parazitlar özgaruvçanligini örganişda barqaror belgili har xil mutantlardan foydalaniş zamburuğning virulentli genlarini belgilaş va aniqdaş imkonini beradi. Amerikalik genetik olim X. Flor (1955) tadqiqotlar natijasiga asoslanib, xöjayin va parazitning özaro genetik munosabati töğrisida «genga gen» deb nomlangan, ya'ni har bir kasallik tuğdiruvçi genga mos keladigan çidamlilik geni böladi, degan gipotezani ilgari surdi. Bu gipotezaning töğriligi vertitsillyoz vilt zamburuği b-n ğözaning özaro ta'sirini örganişda isbotlandi. «Toşkent» tipidagi ğöza navlarini r-nlaştirişda kasallik b-n zararlaniş sur'ati keskin özgaradi. Zamburuğning ğözaning 108-F navini zararlaydigan barça formalari ham yangi navlarga moslaşa olmadi. Biroq har yili bir navni ketma-ket bir joyga ekiş natijasida mazkur nav uçun patogen bölgan zamburuğ formasi tuprokda yiğilib qoladi va kasallikning ösib borişiga sabab böladi. Şuning uçun parazit forma va irqlarini genetik tadqiq etişni uzluksiz olib boriş kerak. Genetik ta'minlangan parazit virulentligi va ösimlik çidamliligi belgilarining özaro ta'sirini örganiş, uning fiziologik-biokimyoviy tabiatini kaşf etiş, ulardagi özgaruvçanlik amplitudasi hamda yönalişini aniqlaş mutaxassislarga elifitotiyani prognozlaş, ösimlikning mazkur navi yoki turi uçun patogen parazit forma hamda irqparining vujudga kelişi va tarqalişining oldini oliş, seleksiya işlarini maqsadga muvofiq olib borişga imkon beradi. G. h. u. ösimlik kasalliklari tarqalişining oldini olişda eng istiqbolli usullardan (yana q. Immunitet, Ösimliklarni himoya kiliş). Abdukarim Zikiryoyev, Asya Risboyeva.