Giroskop
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 349-b. — ziyouz.com
Giroskop (giro... va ...skop) — aylaniş öqi fazoda öz yönalişini özgartira oladigan tez aylanuvçi qattiq jism. Aylaniş öqi fazoda erkin aylana olişi uçun G.ni kardanli osmaga mahkamlab qöyiş kerak (q. Kardanli mexanizm). Osma markaziga nisbatan G. istalgan yönalişda burilişi, uning aylaniş öqi doiraviy konussimon sirt yasab harakatlanişi (q. Pretsessiya) mumkin. Keyingi xususiyati navigatsiya asboblari — girokompas, girovertikal va b.ga asbob qilib olingan. G.ning har qanday holda ham fazoda öz öqi yönalişini özgarişsiz saqlay olişi xossasidan samolyot, raketa, dengiz kemalari, torpedolar va b. harakatini avtomatik tarzda saqlaş uçun foydalaniladi (mas, avtopilot). Kemalarda matroslarning osma törkrovatlari G. xossasiga asoslangan (kema qançalik çayqalmasin matroslar bemalol uxlab ketişaveradi). Samolyotning kursdan oğganligini aniqlaydigan asbob yönaliş G.i, ya'ni giropolukompas deb ataladi. U avtopilotlarda qöllaniladi.
Q.: Kardanli mexanizm, Pretsessiya
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГИРОСКОП (гиро... ва ...скоп) — айланиш ўқи фазода ўз йўналишини ўзгартира оладиган тез айланувчи қаттиқ жисм. Айланиш ўқи фазода эркин айлана олиши учун Г.ни карданли осмага маҳкамлаб қўйиш керак (қ. Карданли механизм). Осма марказига нисбатан Г. исталган йўналишда бурилиши, унинг айланиш ўқи доиравий конуссимон сирт ясаб ҳаракатланиши (қ. Прецессия) мумкин. Кейинги хусусияти навигация асбоблари — гирокомпас, гировертикал ва б.га асбоб қилиб олинган. Г.нинг ҳар қандай ҳолда ҳам фазода ўз ўқи йўналишини ўзгаришсиз сақлай олиши хоссасидан самолёт, ракета, денгиз кемалари, торпедолар ва б. ҳаракатини автоматик тарзда сақлаш учун фойдаланилади (мас, автопилот). Кемаларда матросларнинг осма тўркроватлари Г. хоссасига асосланган (кема қанчалик чайқалмасин матрослар бемалол ухлаб кетишаверади). Самолётнинг курсдан оғганлигини аниқлайдиган асбоб йўналиш Г.и, яъни гирополукомпас деб аталади. У автопилотларда қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.