Pretsessiya

Pretsessiya (lot. praecessio — oldinda harakatlaniş) — qattiq jism (mas, giroskop) aylaniş öqining tortiş kuçi ta'sirida konus şaklini çizib asta-sekin harakatlanişi. Şu öq ayni paytda nutatsion tebranma harakatlanişi ham mumkin (q. Nutatsiya). Yerning öz öqi atrofida aylanişi b-n boğliq P. Yer aylaniş öqining ekliptika öqiga taxm. 23,5° burçak os-tida oğmaligi sababli (Yerga, asosan, Quyoş va Oyning gravitatsion ta'siri ostida) kelib çiqadi. Buni Oy — Quyoş P.si deyiladi. Natijadaolam qutbi ekliptika qutbi atrofida aylanma harakat qilib, 26000 y.da bir marta töla aylanib çiqişi hisoblangan (rasmga q.). P.ni Gipparx mil. av. 2-a.da kaşf etgan. P.ning kelib çiqişida boşqa sayyoralarning ta'siri nihoyatda kam. Quyoş va Oy Yerning ekvatorial sohalariga köproq, ekvatordan uzoq sohalariga kamroq ta'sir körsatişi Yerning aylaniş öqini burilib hara-katlanişga olib keladi. Şu sababli bahorgi (kuzgi) tengkunlik nuqta Quyoşning körinma harakatiga qaramaqarşi tomonga yiliga 50,37» ga sil-jib boradi. Şu sababli Quyoş har yili baxrrgi tengkunlik nuqtaga 20 minut oldin yetib keladi. P. oqibatida yul-duzlar osmonining sutkali aylaniş manzarasi ham asta-sekin özgarib boradi. Bundan 4600 y. oldin olam qutbi Ajdaho yulduz turkumidagi a yulduzi yaqinida joylaşgan bölsa, endi bu nuqta hoz. Qutb yulduzi, ya'ni Kiçik Ayiq yulduz turkumining a yulduzi yaqiniga kelib qolgan. Yana 2000 y.dan keyin Sefeya yulduz turkumining u yulduzi olamning qutb yulduzi bölib qoladi. 12000 y.dan keyin esa qoz. Qutb yulduzidan 5 G yirokda joylaşgan Lira yulduz turkumining a yulduzi — Vega qutb yulduziga aylanadi. Bahorgi tengkunlik nuqta ekvatorial va eklip-tikal koordinatalar sistemasining boşlanğiç nuqtasi hisoblanadi. Şu sababli uning ğarb tomonga muntazam siljib borişi hamma yulduzlarning ekliptikal uzunlamasini har yili 50,26» ga özgartirib, ekliptikal kenglamasiga ta'sir qilmaydi. Bu hol P.ni ekliptika tekisligiga ta'sir etmasligini körsatadi. Lekin P. ta'sirida xdmma yulduzlarning ekvatorial koor-dinatalari, ya'ni töğri çiqişi va oğmaligi muntazam özgarib boradi. Na-tijada yulduzlar osmonining manzarasi Yerdagi har bir joyda ma'lum tarzda özgarib boradi. Şuning uçun yulduz jadvallarida yoki şunga öxşaş röyxatlarda yoritqiçlarning koordinatalari körsatilganda bu koordinatalar qaysi yilga, aniqroği qaysi bahorgi tengkunlikka tegişliligini körsatiş kerak böladi. Yulduzlarning ekvatorial koordinatalari özgarişi tezligi ularning osmon sferasidagi vaziyatlariga boğliq. Mac, olam qutbiga yaqin joylaşgan yulduzlarning töğri çiqişlari juda qisqa vakt içida xam sezilarli özgaradi. Jumladan, hoz. Qutb yulduzining tögri çi-qişi 10 y.da bir gradusga özgaradi. Bundan taşqari, baxrrgi tengkunlik nuq-tasining siljib borişiga katta sayyo-ralar ham bir oz ta'sir körsatadi, uni sayyoralar P.si deyiladi. Bu hodda Yerning siqiqligi, ya'ni şar şaklida emasligi ahamiyat kasb etmaydi. Sayyoralar fakat Yer orbitasini bir oz özgar-tiradi va natijada ekliptika tekisligi vaziyati, binobarin, ekliptika qut-bining yulduzlarga nisbatan vaziyati özgaradi. Sayyoralar sodir etadigan P. na-tijasida bahorgi tengkunlik nukta yiliga şarqqa tomon 0,114' ga siljiydi. Oy — Quyoş va sayyoralar ta'sirida kelib çiqadigan P.lar yiğindisi umumiy P. deyiladi. Hozir umumiy P. ta'sirida olam qutbi Qutb yulduziga yaqinlaşib kelmoqda. 2100 y.da ular orasidagi masofa 28' ni taşkil etadi (hozir bu masofa Gga yakin), keyin ortib boradi. Yerning aylaniş öqi örtaça vaziyatiga nisbatan yana kiçik tebranişlarga ham ega. Buni Yer öqining nutatsiya harakati deyiladi. P. kattaliklari yulduzlarning xususiy harakatlarini statistik tahlil qiliş asosida aniklanadi va tekşirib boriladi. Bunda yulduzlarning fazodagi Quyoş harakati va Galaktikamizning aylanişi sababli siljişlari ham hisobga olinadi. Şuning uçun umumiy P. kattaliklari jadvallar körinişida maxsus astronomik yilnomalar yoki kalendarlarda e'lon qilinadi.

Ad.: Bakulin P. I. va b., Kurs obşey astronomii, M., 1970; Podobed V. V., Nesterov V. V., Obşaya astronomiya, M., 1983.

Abdusalom Latipov.