Pretsessiya

Pretsessiya (lotinça «praecessio» — oldinda harakatlaniş) — aylanayotgan jism aylaniş öqining fazodagi yönalişi taşqi kuç ta'sirida asta-sekin özgarib, konus sirtini çizişi. Hodisa Fizikaning mexanika bölimida va Astronomiyada muhim örin tutadi. Pretsessiya bilan bir vaqtda öq kiçik tebranma harakat ham qilişi mumkin; bu nutatsiya deb ataladi.1

Rusça Vikipediyaga köra, pretsessiyani eng oddiy misolda — sekinlaşayotgan pirildoqda kuzatiş mumkin. Dastlab uning öqi tik turadi, keyin tikdan oğib, öz atrofida aylanişdan taşqari konus böylab ham harakatlana boşlaydi. Pretsessiyaning asosiy xususiyati — inersiyasizlik: uni keltirib çiqaruvçi kuç yöqolişi bilan öqning harakati ham töxtaydi. Pirildoq misolida bu kuç Yerning tortişişi va stol sirtining qarşiligi bölib, ular doimo ta'sir qiladi. Bu hodisa giroskoplarda, şu jumladan, navigatsiya asboblarida hisobga olinadi.

ÖzME'ga köra, Yer öqi ekliptika tekisligiga perpendikulyar emas, undan taxminan 23,5 gradusga oğgan. Rusça Vikipediya tuşuntirişiça, Yer qutblardan biroz siqilgan, şu tufayli ekvator atrofida qöşimça massa «belboği» hosil bölgan. Ekliptika tekisligida turgan Quyoş va Oyning tortişişi şu belboğga ta'sir qilib, Yer öqini burişga intiladi. Natijada Yer öqi konus çizib, olam qutbi ekliptika qutbi atrofida aylana böylab siljiydi. Bu Oy — Quyoş pretsessiyasi deb ataladi. ÖzME'ga köra, töla aylaniş taxminan 26 ming yil davom etadi; rusça Vikipediyada keltirilgan zamonaviy hisobga köra, bu davr qariyb 25 765 yil.

Hodisani miloddan avvalgi II asrda yunon astronomi Gipparx kaşf etgan va uni «tengkunliklarning oldinlab ketişi» deb atagan.

Pretsessiya tufayli bahorgi va kuzgi tengkunlik nuqtalari Quyoşning körinma yillik harakatiga qarşi tomonga yiliga taxminan 50 yoy soniyasi siljib boradi. ÖzME'ga köra, şu sababli Quyoş har yili bahorgi tengkunlik nuqtasiga avvalgidan 20 daqiqaça erta yetib keladi. Rusça Vikipediyaga köra, sönggi ikki ming yil içida bahorgi tengkunlik nuqtasi Qöy yulduz turkumidan Baliqlar turkumiga ötgan.

Olam qutbi ham yulduzlar orasida asta-sekin köçadi. ÖzME'ga köra, bundan taxminan 4600 yil oldin qutb Ajdaho turkumidagi Alfa yulduz yaqinida bölgan, hozir esa Kiçik Ayiqdagi Qutb yulduzi yonida joylaşgan. Bir neça ming yildan keyin qutb Sefey turkumiga ötadi, taxminan 12–14 ming yildan söng esa Lira turkumidagi yorqin Vega yulduzi qutb yulduziga aylanadi. ÖzME'ga köra, olam qutbi Qutb yulduziga taxminan 2100-yilda eng yaqin keladi, söngra undan uzoqlaşa boşlaydi.

Pretsessiya yulduzlarning ekvatorial koordinatalari — töğri çiqiş va oğişni muntazam özgartiradi, ekliptikal kenglamaga esa ta'sir qilmaydi. Şu bois yulduz kataloglarida koordinatalar qaysi davrga, aniqroği, qaysi yilning bahorgi tengkunligiga nisbatan berilgani albatta körsatiladi.

ÖzME'ga köra, boşqa sayyoralar ham Yer orbitasi tekisligini biroz özgartirib, tengkunlik nuqtasini yiliga bir yoy soniyasining öndan bir qismiça şarqqa suradi; bu sayyoralar pretsessiyasi deyiladi. Oy — Quyoş va sayyoralar pretsessiyasining yiğindisi umumiy pretsessiya deb ataladi. Uning qiymatlari yulduzlarning xususiy harakatlarini statistik tahlil qiliş yöli bilan aniqlanadi va astronomik yilnomalarda jadval şaklida e'lon qilinadi.