Harbiy san'at
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 96–102-b. — ziyouz.com
Harbiy san'at — quruklik, dengiz, havoda harbiy harakatlar olib borişga tayyorgarlik köriş va uni olib boriş nazariyasi va amaliyoti; H.s. — harbiy fanniit bir qismi. Zamonaviy H.s.ninğ tarkibiy qismi özaro uzviy boğliq bölgan harbiy strategiya, operativlik san'ati va taktikayat iborat. H.s. işlab çiqarişning taraq-qiyot darajasi va ijtimoiy tuzum xarakteri bilan belgilanib, mamlakatning rivojlaniş tarixi xususiyatlari, milliy xususiyatlar va an'analar, geo-grafik şaroit va b. omillarga boğliq suratda rivojlanadi.
Qadimda qullar mehnatiga asoslangan iqtisodiyot şaroitida bir neça ön ming jangçidan iborat armiya tuziş imkoni bölgan. Aksariyat mamlakatlarda qöşinning asosiy turini piyoda askarlar taşkil qilgan. Qad. Şarqdavlatlarida piyoda askarlar va otliq qöşindan taşqari jang aravalari, fillar va tuyalarda jang qiluvçi qismlardan ham foydalanilgan. Qurolli kuçlar tarkibi, ularning qurol-yaroği strategiya va taktikasini belgi-lagan. Qad. Şarq davlatlari, Hindiston va Xitoyda strategiya dastlab nisbatan qisqa masofalarga qilingan , qisqa muddatli harbiy yurişlar bilan çeklangan. Yunoniston va Qad. Rimgaxos bölgan qöşinlar ta'minoti yaxşilanişi, zabt etilgan davlatlarning moddiy resurslaridan foydalanişni yölga qöyiş bilan harbiy yurişlarning muddati uzaya boşlagan.
Antik davr strategiyasi, asosan, uruşga tayyorgarlik köriş, jang maydoni va vaqtini tanlaş, asosiy zarba beriladigan yerni belgilaş, qöşinlarga rahbarlik qilişda namoyon bölgan. Taktikaning taraqqiyoti jangovar tartibning eng sodda şakllaridan quşinlarni yuzma-yuz töqna-şuvigaça, jang maydonida qöşinlarni murakkab manyovrlarni amalga oşirişlari bilan belgilangan. Yunoniston boşqa Qad. Şarqmamlakatlariga nis-batan yaxşi qurollangan va ta'lim olgan qöşinga ega edi; yunonlarning asosiy harbiy kuçini oğir qurollangan piyodalar (goplitlar) taşkil etgan, ular şamşir, nayza bilan qurollanib, temir sovutlar kiyişgan. Jangdan oldin qöşinlar falanga bölib saf tortganlar (q. Marafon jan-gi). Markazda oğir qurollangan piyodalar töğri törtburçak şaklida jips bölib saf tortgan, qanotlarda otliqlar, oldingi qatorda bölsa yoyma saf bölib yengil piyodalar joylaşgan. Falanganing bir qança ustunliklari bölgan. Uning kuçi safning jipsli-gida bölib, qarşi tomondan unga deyarli şikast yetkazişning imkoni bölmagan. Şu bilan bir qatorda unga ep-çillik yetişmagan. U ta'qib etişga mutlaqo yaroqsiz bölib, zarba kuçini oşirişi uçun qöşimça kuçi yöq edi. Yunon falangasi faqatgina Şarq mamlakatlarining (mas. Axomaniylar davlati) qöpol, yomon ta'lim olgan qöşinlari bilan bölgan uruşlardagina ğalaba qilgan. Ammo ularga önqirçönqir yerlarda jang qilişga moslaşgan Rim qöşini bilan töqnaşişga töğri kelganda ular mağlubiyat alamini tortganlar.
Rim imperiyasi qöşinining (mil. av. 4—2-a.lar) taşkiliy şakli legi-on edi, u manipulalarga bölingan (har bir manipulada 10 qator, har qatorda 12 tadan jangçi), 3 manipula kogortani taşkil qilgan. Kogorta bir, keyinçalik 3 qator bölib saf tortgan. Legion qanotlarida yengil qurollangan piyoda askarlar va otliq qöşin turgan; bu Rim qöşinining manyovr qiliş imkoniyatlarini oşirgan. Kar-fagen davlatining sarkardasi Gannibal mil. av. 216 y.dagi Kanna jangit bir paytning özida har 2 qanotdan zarba beriş usulini qöllab oz sonli kuçlar bilan rimliklarning yirik qöşinini töliq qurşovga olib tor-mor keltirişga erişgan. Mil. av. 1-a.da Rim sar-kardasi Yuliy Sezar ştab tuzgan, jang maydonida qöşinlar manyovrini mohirona amalga oşirgan, raqib qöşini qanoti va old tomoniga qarşi hal qiluvçi zarba beriş uçun kogortaning 3qatoridan foydalangan, bu bilan zaxira barpo etilişini boşlab bergan. Qad. misrliklar, ossuriyaliklar, xitoylar va b. xalqlar mustahkam istehkomlar, yöllar va köpriklar qurişga mohir bölişgan. Qad. dunyoning ayrim mamlakatlari olib borgan uruşlarda dengiz floti muhim rol öynagan, u quruqlikdagi qöşinga yordam berib, ba'zan mustaqil harakat qilgan.
Qad. Şarq, Yunoniston, Rim davlatlarida asta-sekin harbiy nazariya vujudga kela boşlagan. çunonçi, Xitoy sarkardasi va mutafak-kiri Sun Szi «Harbiy san'at haqida risola»sida harbiy kuçlarni davlatning mustahkamligiga boğliq ekanli-gini, vaqt va geografik şaroit omillarning harbiy harakatlar olib borişga ta'siri, sarkardaning roli, uruşga puxta tayyorgarlik köriş va raqibning zaif va kuçli tomonlarini örganişning ahamiyati va b.ni keltirib ötgan. Yunon tarixçilari Fu-kidid, Ksenofont va b. öz asarlarida uruşning borişini bayon qilib, uni tahlil etişga harakat qilganlar. Qad. Rimda Yuliy Sezar «Galliya uruşi haqida xotiralar» va «Grajdanlar uruşi haqida xotiralar» asarlarida uruş va jang olib boriş usullarini bayon etgan.
Rim imperiyasi 5-a.da qulagaç, vizantiyada Osiyo va Afrikaning köpgina mamlakatlarida ilk örta asr davlatlari vujudga kelgan. Ular qöşinining asosiy kuçini xalq laşkarlari, uning negizini esa zodagon druji-nasi taşkil etgan. 8—9-a.larda Ğarbiy Yevropada (Frank davlati) asosiy harbiy kuç oğir qurollangan otliqqöşin (ritsarlar) dan ibo-rat edi; piyodalar quşinning yerdamçi turiga ailangan. Ğarbiy Yevropada 11 —15-a.larda H.s. nihoyatda sekin rivojlangan. Harbiy harakatlar nisbatan oz sonli qöşin bilan aniq rejasiz va ma'lum bir jang-ovar safga tizilmay olib borilgan. Faqat diniy-ritsarlik ordenlari qöşinlari «pona» va b. jangovar saf turlarini qöllab ança tartibli ravişda jang qilganlar. Bu davrda qal'aqasrlar, mustahkamlangan şaharlar va monastirlar katta harbiy ahamiyat kasb etgan.
Möğullar qöşini (13—14-a.lar) yengil va oğir qurollangan otliq as-karlardan iborat bölib, uzoq maso-faga harbiy yuriş qilib, jang may-donida köpçilik bölib harakat qilgan. Qöşin ilğor qism, söl va öng qanot va zaxiradan taşkil topgan.
Markazlaşgan ilk yirik davlatlarning barpo etilişi, hunarmandçilik va manufakturalarning rivojtanişi armiyaning taşkil etilişi va qurollanişida tubdan özgarişlarga olib keldi. Armiya tarkibi endilikda uruş paitida töplanadigan yellanma askarlar hisobiga töldiriladigan bölgan. 16-a.ning 2-yarmidan mutlaq monarxiya davlatlari muntazam yollanma armiyalar tuza boşlaşgan. Armiyalarni ötsoçar qurollarga, jumladan, artilleriyaga ega bölişi tufayli jang olib borişning yangi usuli — liniyali taktikani paydo bölişiga olib keldi. Unda qöşinlar front böylab bir tekisda taqsimlanib, uzun qatorlarda saf tortib uruşganlar. Liniyalardagi qatorlar (şerenga) miqdori miltiqlarning tez otarligi bilan bel-gilangan. Jangning taqdirini piyodalarning öq otiş quvvati hal qilgan. 17-a.dagi armiyalarning strategiyasi xususiyati monarxik davlatlar tomo-nidan olib borilayotgan uruşlarning çeklangan maqsadlarini közlaşida edi.
18-a. oxiri — 19-a. boşlaridagi Buyuk fransuz inqilobi va milliy ozodlik uruşlari natijasida harbiy harakatlar olib boriş usullarida çuqur özgarişlar röy bergan. 19-a.da Ğarbiy Yevropaning aksariyat mamlakatlarida armiyalar tarkibi umumiy harbiy majburiyat asosida töldirila boşlagan. Armiyalarning taşkiliy tuzilmasi ham jiddiy özgarişlarga uçragan: doimiy qöşin birlaşmalarda — murakkab jangovar vazifalarni mustaqil hal eta oladigan diviziyalar va korpuslar barpo etilgan. qurolli kuçlarning soni bir neça marta oşgan. Uruş olib boriş usullari va xarakteriga qaraşlar ham özgargan; jangovar harakatlarning asosiy maqsadi duşman hududi, aloqa iullari va qal'alarini bosib oliş emas, balki uning armiyasini tor-mor keltiriş bölgan. Çunki duşmanning asosiy kuçlari ustidan hal qiluvçi jangda ğalaba qozoniş ğalaba qilgan tomonga özi uçun manfaatli sulh tuziş imkonini bergan.
Taktikada ham tub özgarişlar bölgan. Jangovar tartibda batalonlar kolonnasi hal qiluvçi ahamiyat kasb etgan, batalonlar oldida soçma saf tortgan piyodalar qismi (yegerlar) borgan. Piyodalar hujumini artilleriya va otliq qöşin qöllab-quv-vatlab turgan. 18-a. oxiri — 19-a. boşidagi harbiy harakatlar olib borişning yangi usullarini tako-millaştirişda fransuz sarkardasi Napoleon I va rus sarkardasi M.I. Kutuzovpariinx xizmati katta bölgan. Mas, Napoleon I artilleriya va otliq qöşinni yalpisiga qöllaşni joriy etgan va jang taqdirini hal etişda zaxiralardan mohirona foydalangan.
19-a.da temir yöllar qurilişi, elektr telegrafi, tutunsiz porox, qirqma töp, qirqma miltiqlarning kaşf etilişi va bu vositalarni harbiy işda keng qöllanişi (19-a.ning 2-yarmi) strategiya va taktikada muhim özgarişlarga olib kelgan. Qirqma qurollarning paydo bölişi öt oçiş tezligi, uzoq masofadagi nişonni aniq oliş imkonini bergan, bu qöşinlarni katta talafotlar berayotgan kolonna bölib safga tizişdan voz keçib, piyodalarni zanjir safda hara-kat qilişiga olib kelgan. Biroq, Birinçi jahon uruşigaça zan-jir saf juda qalin bölib, bu holat oğir talafotlarga sababçi bölgan.
20-a. boşida armiyalarning soni keskin oşgan, ularni katta miqdordagi tez otar töp-zam-baraklar, pule-myotlar, miltiqlar bilan qurollantiriş imkoni tuğilgan. Qöşinlarni boşqarişda texnik vositalardan foydalanila boşlangan, aloqa yöllari rivojlangan va manyovr qiliş imkoniyatlari kengaygan. Jangovar harakatlarning yangi şakli — operatsiya şakllana boşlagan. Operatsiya — qömondonlikning yagona maqsadi yölida birlaşgan bir yoxud bir neça armiyalar tomonidan olib borilgan janglar majmui. birinçi jahon uruşi davrida harbiy operatsiya tuşunçasi amaliy va nazariy jihatdan şakllangan. Yangi strategik birlaşmalar — frontlar paydo böldi; front operatsiyalari ötkazila boşlangan. Artilleriyaning tez sur'atlar bilan rivojlanişi, aviatsiya, tanklar va zaharlovçi moddalarning paydo bölişi natijasida taktika sohasida ham muhim özgarişlar yuz bergan. Taktik vazifalar piyodalar, artilleriya, tanklar va muhandislik qöşinlarining birgalikda, umumiy harakatlari bilan hal etilgan.
Ikkinçi jahon uruşi yillarida H.s. yanada taraqqiy etgan. Germaniya uruş boşida tank va mexanizatsiyalaşgan qöşinlardan unumli foydalangan, ularni aviatsiya quvvatlab turgan; qöşinlarni boşqariş yaxşi yölga qöyilgan, bu dastlabki davrda faşistlar armiyalarining yirik ğala-balariga sabab bölgan. Biroq Moskva ostonalarida faşistlar sovet qöşinlaridan birinçi bor yirik mağlubiyatga uçraganlar.
Uruşdan keyingi iqtisodiy rivojlaniş, fan va texnika yutuklari harbiy texnika sohasida yangi kaşfiyotlarga olib keldi. 1953 y.dan yadro quroli va raketalar bir qança mamlakatlarning qurolli kuçlariga keng joriy etila boşlandi; qöşinlar elektron va b. texnika bilan jihozlanadigan böldi. Harbiy-desant kuçlari yanada rivojlandi. Havo hujumidan mudofaa qöşinlari qurol-aslahalari va taşkiliy tuzilişi keskin özgargan. Harbiy-havo kuçlarida porşenli samo-lyotlar, reaktiv samolyotlar bilan almaştirilgan. Bular H.s.ning barça sohalari: strategiya, operativlik san'ati va taktikasida tub özgarişlarga olib kelgan. Yadro qurolidan foydalaniş ehti-moli uruş xarakteriga qaraşlarni qayta körib çiqişni taqozo etdi.
Turkiy qavmlar jahondagi eng qad. xalklardan sanalib, ular yaşagan hudud faqat hoz. Örta Osiyoni qamrab olmasdan balki şarqda Tinç okeani, ğarbda Dnepr va Don daryolariga qadar bölgan ulkan hududni qamrab olgan.
Ular özaro madaniy, iqtisodiy va ba'zan harbiy-siyosiy aloqada bölganlar. Turon zaminida yaratilgan kaş-fiyotlar, jang qilişning yangi usullari barça turkiy xalqlar tomonidan tezda özlaştirib olinib, yangi bosqiçga kötarilgan. Mil. av. 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillikda Şarqdagi köçmançi xalqlarda otliq qöşin paydo bölgan. Dastlab undan aloqa, razvedka va qöriqlaş işlarida foydalanilgan. Ammo çavandozlik mahora-tining ösişi bilan otliq qöşinning ahamiyati oşib borgan. U jang aravalarini siqib çiqarib qöşinning zarbdor va harakatçan kuçi bölib qolgan. Turkiy xalqlar H.s. tarixida birinçi bölib suvoriylar safini joriy etganlar (har bir otliq askar orasidagi masofa 20 m, 'jangovar qatorlar soni 10 ta) va bu bilan duşman qöşini ustidan yaqqol ustunlikka erişganlar (q. Otliq askarlar). Turon farzandlari 2 — 3 yoşidan ot minib, ov qilib, kiçik kamondan öq uzişni, parranda, kiçik hayvonlarni ov qilişni, ulğaya borişlari bilan qiliç, nayza va b. jang qurollari bilan muomala qilişni örganganlar.
Uruşlar dastlab qöşni yerlarga çopqun qiliş va asir oliş xarakterida bölgan. Biroq davlatning kuçayişi, qöşin miqdorining ösişi, tajri-baning oşişi va çopqun qilişdan qöşni mamlakat va xalqlarni bosib olişga ötilişi bilan oddiy uruş olib boriş san'atga aylana boşlagan. Strategiya uruş olib boriş san'ati sifatida, asosan, Şarqda vujudga kelgan. Qad. Şarq qöşinlarining uruş olib boriş san'ati, asosan, son jihatdan ortiq qöşin bilan duşmanni tor-mor etişga qaratilgan. Köçmançi xalqlar (skiflar, saklar, massa-getlar va b.) kuçli duşman hujum qilganda köpinça mamlakat içkarisi tomon atayin çekinganlar. Ular yöllarida uçragan joylarni vayron qilib, kiçik otliq qismlar bilan duşmanga betöxtov hamla qilib uni holdan toy-dirganlar, söngra qarşi hujumga ötganlar. Strategik mudofaa (çekiniş) va strategik hujum (qarşi hujumga ötiş)ning şunday turini birinçi bölib Qora dengiz böyi skiflari mil. av. 512 y.da Doro! bos-qini davrida qöllaganlar. Saklar ham Doro 1 ga qarşi raqibni çöl-biyobonlarga hiyla bilan boşlab boriş takti-kasini qöllaşgan (q. Şiroq). Ulardan örnakolib mil. av. 53 y.da parfiyaliklar rimliklarning M.Krass boşçiligidagi qöşinini Karri jangit yakson qilganlar.
Jahon H. s.i taraqqiyotida turkiy xalqlar mumtoz örinni egallaganlar. Maşhur arab adibi Johiz (775—868) ning «Manoqib al-atrok» («Turkiy xalqlarning xislatlari») asarida «Sosoniy forslar barça xalqlardan davlatni boşqariş san'atida, xitoyliklar — hunarmandlikda, yunonlar — ilm-fanda va turkiylar harbiy işda ustundir», deb yozadi.
Qadimda sak jangçilarining qalin kigizdan tikilgan, çöqqi qalpoqlari bölgan. Ular özlari tayyorlagan kamon va xanjar(akinak) b-n, şuningdek, oyboltalar (sagarislar) bilan qurollanganlar. Saklar mohir tirandoz edilar. Sak suvoriylarining dovruti butun Şarqda maşhur bölgan. Yunon-fors uruşida, xususan, marafon jangida (mil. av. 490 y.) sak otliq jangçilari alohida jasorat körsatganlar. Qöşinning markazida forslar bilan yonma-yon turib uruşgan saklar afinaliklarning qatorini yorib ötib, ularni mamlakat içkarisiga qadar ta'qib etib borganlar. Biroq fors qöşinining qanotlari zaifligi tufayli qurşovga tuşib qoliş xavfi tugilgan. Şu sababli orqaga çekinilgan. Sak suvoriylari jang paytida orqaga ögirilib ham bexato otar edilar.
Mil.av. 329—327 y.larda Spitamen Aleksandr (Iskandar)ga qarşi partizan uruşi taktikasini qöllagan.
Mil. av. 3-a. oxirida hunlar hukmdori Mode xoqon harbiy islohot ötkazgan. U an'anaviy yengil otliq qöşinni oğir qurollangan otliq qöşinga aylantiradi. Gerodot massagetlar qöşinidagi otliq jangçilarning oğir qurol-aslahalari bölganini qayd etgan. Şunisi xarakterliki, keyinçalik bunday qurollaniş odati Orol böylaridan sarmat-alanlar orqali Şarqiy Yevropaga tarqalgan. Parfyanlar rimliklarga qarşi Karri jangida uni ilk bor keng qöllaşgan (q. katafraktlar). Massagetlar yurtidan Möğuliston, Xitoy va Sibir (Ol-toy)ga oğir qurollangan suvoriyga möljallangan baland böyli ajoyib jangovar otlar tarqalgan. Hunlarning harbiy tartibiga binoan har bir ming kişidan iborat bölgan qöşinga mingboşi, 100 kişidan iborat qöşinga yuzboşi, 10 jangçiga — önboşi boşçilik qilgan. Qöşin, asosan, otliq askarlardan iborat bölgan. Hunlar qöşini 4 qismga bölinib, har bir qism jangçilari ma'lum rangdagi otlarni mingan suvoriylardan ibo-rat bölgan. Qöşinning ğarb tomonida saf tortgan suvoriylar oq ot, şarqiy qismida — böz ot, şim. da — qora ot va jan.da sariq (saman) ot minib safda turganlar. Hunlarning otliq qöşini, asosan, kamon bilan qurollangani uçun harbiy taktika va manyovrlarni ustalik bilan olib borgan. Duş-manga özlarini çekinayotgan qilib körsatib, ularni aldab, uzoq masofagaça orqalaridan ergaştirib borganlar. Duşman ularni ta'qib etib çar-çagan paytda hunlar raqiblariga qöqqisdan hamla qilib ularni tor-mor etganlar. Mabodo yengilib qolsalar, hunlar har tomonga tarqalib ketganlar. Hunlarni ta'qib etuvçilar qoçayotganlarning qaysi birini orqasidan quvişni bilmay sarosimaga tuşib qolgan paytlar köp bölgan. aynan hunlar davrida Osiyo çöl minta-qalarida H.s.ning harbiytexnikaviy va taşkiliy sohalarida bir qator muhim yangiliklar tarqalgan: suyak qoplagiçli murakkab tarkibli kamon, huştak tovuşini beruvçi köp parrakli paykonlar, qöşin tuzilişining markazlaşgan tizimi, masofa jangi olib borişning samarali taktikasi, mudofaa inşootlari (harbiy isteh-komlar) quriş an'analari vujudga keldi. Urta Osiyoda Kuşon podşoligi davrida saltanat sarhadlarida mustah-kam qal'alar (jumladan, Xorazmdagi Ayoz qal'a, Tuproqqal'a va b.) qurilişi keng rivojlangan. Şaharlar burjli qalin devorlar bilan örab olingan. Qanğ davlati qöşinining asosini yengil otliqlar taşkil etgan, qöşin safarda ekanligida razvedka maqsadida oldinga ilğor qism jöna-tilgan. Ötmişda har bir qabilaning öziga xos öroni bölgan. Bir neça qabi-lalar birlaşib, duşmanga qarşi kuraşayotgan paytda qabila sarkardasi öziga tegişli qabila jangçilarini çaqirmoqçi bölsa qabila öronining nomini aytib çaqirgan. Örta asrlarda öronlardan juda keng foydalanilgan. Eftaliylar davrida jang qilişning asosiy usullaridan biri, kuçli raqib bilan yuzma-yuz jang qilmasdan uning 2 qanotiga betöxtov zarbalar beriş yöli bilan uni holdan toydiriş bölgan.
Turk xoqonligi davrida H.s. yanada rivojlangan. Jang taqdirini oğir qurollangan suvoriylarning yoyma holda galalaşib qilgan hujumi hal etgan. Suvoriylar orasidagi masofa şu qadar sezilarli bölganki, amalda har bir jangçi öz holiga taşlab qöyilgan. Demak, jangning muvaffa-qiyatli bölişi har
u bir jangçining şaxsiy tayyorgarligiga boğliq. Yakka-ma-yakka olişuv jangning muhim qismi bölgan. Bahodirlar qöşinning zarbdor qismi bölib ularning ölimi odatda qöşin orasida sarosimalik tuğdirib, mağlubiyatga olib kelgan. Biroq jang qilişning bunday sodda usullaridan boşqa, manyovr qiliş — yonboşdan aylanib ötiş usuli ham bölgan (mas, Tönyuquq boşçiligidagi qöşinning qirgizlarga qarşi nayza balandligidagi qor qoplagan toğdan oşib tösatdan qilgan hujumi va Qora Irtişdan ötib turgaşlar ux-lab yotganda qöqqisdin hujum qilib ularning tor-mor qilinganligi).
Turk sarkardalari raqibni gaflatda qoldiriş usulidan keng foydalanganlar. Arablar istilosi davrida Suğdga yordamga kelgan turkaşlar kiçik uruş taktikasini qöllaganlar. Ularning yengil otliq qöşini arablarga qöqqisdan hamla qilib ularga tinçlik bermagan. Bunday taktika arab garnizonlarini doimo öta huşyor holatda turişga majbur qilgan. Arablarga faqat jang bilan olingan şaharlar va vodiylardagi himoyasiz qişloqlar böysungan. Turk xoqonligida qöşin zarbdor qismlardan — kamon bilan qurollangan yengil otliqlar va oğir qurollangan otliqlardan, şuningdek, köp sonli yordamçi qismlardan: piyodalar, uğruq, xizmatkorlar, ta'minot xizmati va b.dan iborat edi. Ibn Xaldunning yozişiça, insoniyat vujudga kelgandan beri yer yuzida uruşlar 2 yöl bilan olib borilgan: biri — saf tortib hujum qiliş (bi-l-zaxf sufufa), ikkinçisi — al-karr va~l-farr(aynan, «hujum va çekiniş») usuli, ya'ni şiddatli hujum qiliş va raqibini tuzoqqa tuşiriş maqsadida yolğondakam çekiniş takti-kasi. Bu usullarning birinçisiga «so-soniylar usuli», ikkinçisiga «turkiylar usuli» deb nom berilgan. Uruşga turkiy qabilalar tinçlik paytida turli sport öyinlari va ayniqsa ov qiliş kabilardan foydalanib tayyorgarlik körişgan. Tabariyning ta'kidlaşiça, «xoqonga tegişli ötloq va'toğ qöruğlari bölib, ularga heç kim yaqinlaşa olmagan, heç kim ov qilişga jur'at etmagan, zero ular uruş qiliş uçun xoli qoldirilgan. Bu ötloq egallagan yer uç kunlik yöl edi». Biror mamlakatga bostirib kirişda va ayniqsa jangga tayyorgarlik körişda turkiylar ayğoqçilik va razved-kaga katta e'ti-bor berganlar, buning uçun josuslar yoxud turli miqdordagi maxsus harbiy qismlar (talia) oldinga yuborilgan. Xoqon safarda özining şaxsiy qöriqçilari (şurta), bir xil kiyimdagi gvardiyasi (xaris), turkiy qabilalardan taşkil topgan laşkarlar, ba'zan yollanma qöşin bilan çiqqan. Jang boşlanişidan oldin xoqon 2—3 sarkarda bilan birgalikda qöşindan ajrab tevarak-atrofni tekşirib çiqqan, agarda himoyalanmagan yerni körsa, öşa yerdan hujum qilişni buyurgan. Jang paytida xoqon tepalikka örnatilgan oltin taxtda öti-rib jangni kuzatgan. Jangni raqib jangçilari bilan yakkama-yakka olişuvçi bahodirlar boşlab bergan.
Turkiylar öz şahar-qal'alarini ham tadbirkorlik bilan mudofaa etganlar. 722 y. arablar Balanjar qal'-asini qamal qilganida xazarlar 300 dan ortiq arava (a'jala) töplab, ularni bir-biriga boğlab qal'alarning atrofida mudofaa xalqasi sifatida qöyib çiqib, bu bilan raqibning qal'aga kirişiga tösqinlik qilganlar.
Turkiy xalqlarda 9—10-a.larda H.s. yanada yuqori bosqiçga kötarilgan. jahonda bu davrda otliq qöşinning roli oşgan. Yaqin va Uzoq Şarq hukmdorlari turkiylarni öz xizmatlariga olişga harakat qilişgan. Ular orasida turkiy gulomlar (qullar) muhim örin tutgan. Turkiylarning jangovarlik sifatlari Şarqda munosib baholangan. Çunonçi, 10-a. boşida Vizan-tiya imperatorlarining va Abbosiy xalifalarning şaxsiy gvardiyasi turkiylardan iborat bölgan.
Turkiy xalqlarning H.s.i, ayniqsa, Açir Temur va temuriylar davrida özining yuksak bosqiçiga yetgan (q. temuriylar harbiy sanati).
15 — 16-a.lardan e'tiboran Yevropa mamlakatlaridagi iqtisodiy yuksaliş, Buyuk geografik kaşfiyotlar, öt soçar qurollar, artilleriyaning keng tarqalişi bilan H.s.da tub özgarişlar sodir bölgan. Lekin şu bilan birga Urta Osiyo mintaqasining turli ijtimoiy-siyosiy vaziyatlarga köra karvon yöllaridan, Yevropa mamlakatlaridan uzilib qolganligi, özaro içki nizolar H.s. taraqqiyotiga salbiy ta'sir qilgan.
Özbekiston Respublikasi mustaqillikka erişgaç, harbiy sohaga alohida e'tibor berildi. 1995 y. avg.da Özbekiston Respublikasining harbiy dok-trinasi qabul qilindi, u mamlakatning harbiy sohadagi siyosatini belgilab berdi. Mintaqadagi harbiy siyosiy vaziyatdan kelib çiqqan holda 2000 y. 3 fev.da Özbekiston Respublikasining Mudofaa doktrinasi qabul qilindi.
Bugungi kunda Qurolli Kuçlarimiz oldidagi muhim vazifalardan biri son jihatidan unça katta bölmagan, zamonaviy qurol-yaroğ va texnika bilan qurollangan armiyani, jangovar harakatlar olib borişning eng samarali usullarini egallagan va har qanday bosqinçi kuçlarga qarşi kuraşga hamda zarba berişga qodir bölgan tezkor harbiy qismlarni yaratişdan ibo-rat (yana q. Özbekiston Respublikasi Kurolli Kuçlari).
Ad.: Qarimov I., Milliy armiyamiz — mustaqilligimizning, tinç va osoyişta hayotimizning mustahkam kafolatidir, T.. 2003; Karimov I ., Armiya — davlattayançi va tinçlik kafolati, T., 2005; Razin Ye.A., Istoriya voyennogo iskusstva, t.1—3, N4., 1955—61; D yel bryuk S , Istoriya voyennogo iskusstva, t.Z. M., 1983; Voyennoye delo drevnego i srednevekovogo naseleniya Sever-noy i Sentralnoy Azii (Sb. nauç. trudov), Novosibirsk, 1990; Abulğoziy, Şajarayi turk, T., 1992; D adaboye v H., Amir Temurning harbiy maqorati, T., 1996.
Faxriddin Hasanov.
Q.: Otliq askarlar, Şiroq
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАРБИЙ САНЪАТ — қуруклик, денгиз, ҳавода ҳарбий ҳаракатлар олиб боришга тайёргарлик кўриш ва уни олиб бориш назарияси ва амалиёти; Ҳ.с. — ҳарбий фанниит бир қисми. Замонавий Ҳ.с.нинғ таркибий қисми ўзаро узвий боғлиқ бўлган ҳарбий стратегия, оперативлик санъати ва тактикаят иборат. Ҳ.с. ишлаб чиқаришнинг тарақ-қиёт даражаси ва ижтимоий тузум характери билан белгиланиб, мамлакатнинг ривожланиш тарихи хусусиятлари, миллий хусусиятлар ва анъаналар, гео-график шароит ва б. омилларга боғлиқ суратда ривожланади.
Қадимда қуллар меҳнатига асосланган иқтисодиёт шароитида бир неча ўн минг жангчидан иборат армия тузиш имкони бўлган. Аксарият мамлакатларда қўшиннинг асосий турини пиёда аскарлар ташкил қилган. Қад. Шарқдавлатларида пиёда аскарлар ва отлиқ қўшиндан ташқари жанг аравалари, филлар ва туяларда жанг қилувчи қисмлардан ҳам фойдаланилган. Қуролли кучлар таркиби, уларнинг қурол-яроғи стратегия ва тактикасини белги-лаган. Қад. Шарқ давлатлари, Ҳиндистон ва Хитойда стратегия дастлаб нисбатан қисқа масофаларга қилинган , қисқа муддатли ҳарбий юришлар билан чекланган. Юнонистон ва Қад. Римгахос бўлган қўшинлар таъминоти яхшиланиши, забт этилган давлатларнинг моддий ресурсларидан фойдаланишни йўлга қўйиш билан ҳарбий юришларнинг муддати узая бошлаган.
Антик давр стратегияси, асосан, урушга тайёргарлик кўриш, жанг майдони ва вақтини танлаш, асосий зарба бериладиган ерни белгилаш, қўшинларга раҳбарлик қилишда намоён бўлган. Тактиканинг тараққиёти жанговар тартибнинг энг содда шаклларидан қушинларни юзма-юз тўқна-шувигача, жанг майдонида қўшинларни мураккаб манёврларни амалга оширишлари билан белгиланган. Юнонистон бошқа Қад. Шарқмамлакатларига нис-батан яхши қуролланган ва таълим олган қўшинга эга эди; юнонларнинг асосий ҳарбий кучини оғир қуролланган пиёдалар (гоплитлар) ташкил этган, улар шамшир, найза билан қуролланиб, темир совутлар кийишган. Жангдан олдин қўшинлар фаланга бўлиб саф тортганлар (қ. Марафон жан-ги). Марказда оғир қуролланган пиёдалар тўғри тўртбурчак шаклида жипс бўлиб саф тортган, қанотларда отлиқлар, олдинги қаторда бўлса ёйма саф бўлиб енгил пиёдалар жойлашган. Фаланганинг бир қанча устунликлари бўлган. Унинг кучи сафнинг жипсли-гида бўлиб, қарши томондан унга деярли шикаст етказишнинг имкони бўлмаган. Шу билан бир қаторда унга эп-чиллик етишмаган. У таъқиб этишга мутлақо яроқсиз бўлиб, зарба кучини ошириши учун қўшимча кучи йўқ эди. Юнон фалангаси фақатгина Шарқ мамлакатларининг (мас. Ахоманийлар давлати) қўпол, ёмон таълим олган қўшинлари билан бўлган урушлардагина ғалаба қилган. Аммо уларга ўнқирчўнқир ерларда жанг қилишга мослашган Рим қўшини билан тўқнашишга тўғри келганда улар мағлубият аламини тортганлар.
Рим империяси қўшинининг (мил. ав. 4—2-а.лар) ташкилий шакли леги-он эди, у манипулаларга бўлинган (ҳар бир манипулада 10 қатор, ҳар қаторда 12 тадан жангчи), 3 манипула когортани ташкил қилган. Когорта бир, кейинчалик 3 қатор бўлиб саф тортган. Легион қанотларида енгил қуролланган пиёда аскарлар ва отлиқ қўшин турган; бу Рим қўшинининг манёвр қилиш имкониятларини оширган. Кар-фаген давлатининг саркардаси Ганнибал мил. ав. 216 й.даги Канна жангит бир пайтнинг ўзида ҳар 2 қанотдан зарба бериш усулини қўллаб оз сонли кучлар билан римликларнинг йирик қўшинини тўлиқ қуршовга олиб тор-мор келтиришга эришган. Мил. ав. 1-а.да Рим сар-кардаси Юлий Цезарь штаб тузган, жанг майдонида қўшинлар манёврини моҳирона амалга оширган, рақиб қўшини қаноти ва олд томонига қарши ҳал қилувчи зарба бериш учун когортанинг 3қаторидан фойдаланган, бу билан захира барпо этилишини бошлаб берган. Қад. мисрликлар, оссурияликлар, хитойлар ва б. халқлар мустаҳкам истеҳкомлар, йўллар ва кўприклар қуришга моҳир бўлишган. Қад. дунёнинг айрим мамлакатлари олиб борган урушларда денгиз флоти муҳим роль ўйнаган, у қуруқликдаги қўшинга ёрдам бериб, баъзан мустақил ҳаракат қилган.
Қад. Шарқ, Юнонистон, Рим давлатларида аста-секин ҳарбий назария вужудга кела бошлаган. чунончи, Хитой саркардаси ва мутафак-кири Сунь Цзи «Ҳарбий санъат ҳақида рисола»сида ҳарбий кучларни давлатнинг мустаҳкамлигига боғлиқ эканли-гини, вақт ва географик шароит омилларнинг ҳарбий ҳаракатлар олиб боришга таъсири, саркарданинг роли, урушга пухта тайёргарлик кўриш ва рақибнинг заиф ва кучли томонларини ўрганишнинг аҳамияти ва б.ни келтириб ўтган. Юнон тарихчилари Фу-кидид, Ксенофонт ва б. ўз асарларида урушнинг боришини баён қилиб, уни таҳлил этишга ҳаракат қилганлар. Қад. Римда Юлий Цезарь «Галлия уруши ҳақида хотиралар» ва «Гражданлар уруши ҳақида хотиралар» асарларида уруш ва жанг олиб бориш усулларини баён этган.
Рим империяси 5-а.да қулагач, византияда Осиё ва Африканинг кўпгина мамлакатларида илк ўрта аср давлатлари вужудга келган. Улар қўшинининг асосий кучини халқ лашкарлари, унинг негизини эса зодагон дружи-наси ташкил этган. 8—9-а.ларда Ғарбий Европада (Франк давлати) асосий ҳарбий куч оғир қуролланган отлиққўшин (рицарлар) дан ибо-рат эди; пиёдалар қушиннинг ердамчи турига аиланган. Ғарбий Европада 11 —15-а.ларда Ҳ.с. ниҳоятда секин ривожланган. Ҳарбий ҳаракатлар нисбатан оз сонли қўшин билан аниқ режасиз ва маълум бир жанг-овар сафга тизилмай олиб борилган. Фақат диний-рицарлик орденлари қўшинлари «пона» ва б. жанговар саф турларини қўллаб анча тартибли равишда жанг қилганлар. Бу даврда қалъақасрлар, мустаҳкамланган шаҳарлар ва монастирлар катта ҳарбий аҳамият касб этган.
Мўғуллар қўшини (13—14-а.лар) енгил ва оғир қуролланган отлиқ ас-карлардан иборат бўлиб, узоқ масо-фага ҳарбий юриш қилиб, жанг май-донида кўпчилик бўлиб ҳаракат қилган. Қўшин илғор қисм, сўл ва ўнг қанот ва захирадан ташкил топган.
Марказлашган илк йирик давлатларнинг барпо этилиши, ҳунармандчилик ва мануфактураларнинг ривожтаниши армиянинг ташкил этилиши ва қуролланишида тубдан ўзгаришларга олиб келди. Армия таркиби эндиликда уруш паитида тўпланадиган елланма аскарлар ҳисобига тўлдириладиган бўлган. 16-а.нинг 2-ярмидан мутлақ монархия давлатлари мунтазам ёлланма армиялар туза бошлашган. Армияларни ўтсочар қуролларга, жумладан, артиллерияга эга бўлиши туфайли жанг олиб боришнинг янги усули — линияли тактикани пайдо бўлишига олиб келди. Унда қўшинлар фронт бўйлаб бир текисда тақсимланиб, узун қаторларда саф тортиб урушганлар. Линиялардаги қаторлар (шеренга) миқдори милтиқларнинг тез отарлиги билан бел-гиланган. Жангнинг тақдирини пиёдаларнинг ўқ отиш қуввати ҳал қилган. 17-а.даги армияларнинг стратегияси хусусияти монархик давлатлар томо-нидан олиб борилаётган урушларнинг чекланган мақсадларини кўзлашида эди.
18-а. охири — 19-а. бошларидаги Буюк француз инқилоби ва миллий озодлик урушлари натижасида ҳарбий ҳаракатлар олиб бориш усулларида чуқур ўзгаришлар рўй берган. 19-а.да Ғарбий Европанинг аксарият мамлакатларида армиялар таркиби умумий ҳарбий мажбурият асосида тўлдирила бошлаган. Армияларнинг ташкилий тузилмаси ҳам жиддий ўзгаришларга учраган: доимий қўшин бирлашмаларда — мураккаб жанговар вазифаларни мустақил ҳал эта оладиган дивизиялар ва корпуслар барпо этилган. қуролли кучларнинг сони бир неча марта ошган. Уруш олиб бориш усуллари ва характерига қарашлар ҳам ўзгарган; жанговар ҳаракатларнинг асосий мақсади душман ҳудуди, алоқа иуллари ва қалъаларини босиб олиш эмас, балки унинг армиясини тор-мор келтириш бўлган. Чунки душманнинг асосий кучлари устидан ҳал қилувчи жангда ғалаба қозониш ғалаба қилган томонга ўзи учун манфаатли сулҳ тузиш имконини берган.
Тактикада ҳам туб ўзгаришлар бўлган. Жанговар тартибда батальонлар колоннаси ҳал қилувчи аҳамият касб этган, батальонлар олдида сочма саф тортган пиёдалар қисми (егерлар) борган. Пиёдалар ҳужумини артиллерия ва отлиқ қўшин қўллаб-қув-ватлаб турган. 18-а. охири — 19-а. бошидаги ҳарбий ҳаракатлар олиб боришнинг янги усулларини тако-миллаштиришда француз саркардаси Наполеон I ва рус саркардаси М.И. Кутузовпариинх хизмати катта бўлган. Мас, Наполеон I артиллерия ва отлиқ қўшинни ялписига қўллашни жорий этган ва жанг тақдирини ҳал этишда захиралардан моҳирона фойдаланган.
19-а.да темир йўллар қурилиши, электр телеграфи, тутунсиз порох, қирқма тўп, қирқма милтиқларнинг кашф этилиши ва бу воситаларни ҳарбий ишда кенг қўлланиши (19-а.нинг 2-ярми) стратегия ва тактикада муҳим ўзгаришларга олиб келган. Қирқма қуролларнинг пайдо бўлиши ўт очиш тезлиги, узоқ масофадаги нишонни аниқ олиш имконини берган, бу қўшинларни катта талафотлар бераётган колонна бўлиб сафга тизишдан воз кечиб, пиёдаларни занжир сафда ҳара-кат қилишига олиб келган. Бироқ, Биринчи жаҳон урушигача зан-жир саф жуда қалин бўлиб, бу ҳолат оғир талафотларга сабабчи бўлган.
20-а. бошида армияларнинг сони кескин ошган, уларни катта миқдордаги тез отар тўп-зам-бараклар, пуле-мётлар, милтиқлар билан қуроллантириш имкони туғилган. Қўшинларни бошқаришда техник воситалардан фойдаланила бошланган, алоқа йўллари ривожланган ва манёвр қилиш имкониятлари кенгайган. Жанговар ҳаракатларнинг янги шакли — операция шакллана бошлаган. Операция — қўмондонликнинг ягона мақсади йўлида бирлашган бир ёхуд бир неча армиялар томонидан олиб борилган жанглар мажмуи. биринчи жаҳон уруши даврида ҳарбий операция тушунчаси амалий ва назарий жиҳатдан шаклланган. Янги стратегик бирлашмалар — фронтлар пайдо бўлди; фронт операциялари ўтказила бошланган. Артиллериянинг тез суръатлар билан ривожланиши, авиация, танклар ва заҳарловчи моддаларнинг пайдо бўлиши натижасида тактика соҳасида ҳам муҳим ўзгаришлар юз берган. Тактик вазифалар пиёдалар, артиллерия, танклар ва муҳандислик қўшинларининг биргаликда, умумий ҳаракатлари билан ҳал этилган.
Иккинчи жаҳон уруши йилларида Ҳ.с. янада тараққий этган. Германия уруш бошида танк ва механизациялашган қўшинлардан унумли фойдаланган, уларни авиация қувватлаб турган; қўшинларни бошқариш яхши йўлга қўйилган, бу дастлабки даврда фашистлар армияларининг йирик ғала-баларига сабаб бўлган. Бироқ Москва остоналарида фашистлар совет қўшинларидан биринчи бор йирик мағлубиятга учраганлар.
Урушдан кейинги иқтисодий ривожланиш, фан ва техника ютуклари ҳарбий техника соҳасида янги кашфиётларга олиб келди. 1953 й.дан ядро қуроли ва ракеталар бир қанча мамлакатларнинг қуролли кучларига кенг жорий этила бошланди; қўшинлар электрон ва б. техника билан жиҳозланадиган бўлди. Ҳарбий-десант кучлари янада ривожланди. Ҳаво ҳужумидан мудофаа қўшинлари қурол-аслаҳалари ва ташкилий тузилиши кескин ўзгарган. Ҳарбий-ҳаво кучларида поршенли само-лётлар, реактив самолётлар билан алмаштирилган. Булар Ҳ.с.нинг барча соҳалари: стратегия, оперативлик санъати ва тактикасида туб ўзгаришларга олиб келган. Ядро қуролидан фойдаланиш эҳти-моли уруш характерига қарашларни қайта кўриб чиқишни тақозо этди.
Туркий қавмлар жаҳондаги энг қад. халклардан саналиб, улар яшаган ҳудуд фақат ҳоз. Ўрта Осиёни қамраб олмасдан балки шарқда Тинч океани, ғарбда Днепр ва Дон дарёларига қадар бўлган улкан ҳудудни қамраб олган.
Улар ўзаро маданий, иқтисодий ва баъзан ҳарбий-сиёсий алоқада бўлганлар. Турон заминида яратилган каш-фиётлар, жанг қилишнинг янги усуллари барча туркий халқлар томонидан тезда ўзлаштириб олиниб, янги босқичга кўтарилган. Мил. ав. 3-минг йиллик охири — 2-минг йилликда Шарқдаги кўчманчи халқларда отлиқ қўшин пайдо бўлган. Дастлаб ундан алоқа, разведка ва қўриқлаш ишларида фойдаланилган. Аммо чавандозлик маҳора-тининг ўсиши билан отлиқ қўшиннинг аҳамияти ошиб борган. У жанг араваларини сиқиб чиқариб қўшиннинг зарбдор ва ҳаракатчан кучи бўлиб қолган. Туркий халқлар Ҳ.с. тарихида биринчи бўлиб суворийлар сафини жорий этганлар (ҳар бир отлиқ аскар орасидаги масофа 20 м, ‘жанговар қаторлар сони 10 та) ва бу билан душман қўшини устидан яққол устунликка эришганлар (қ. Отлиқ аскарлар). Турон фарзандлари 2 — 3 ёшидан от миниб, ов қилиб, кичик камондан ўқ узишни, парранда, кичик ҳайвонларни ов қилишни, улғая боришлари билан қилич, найза ва б. жанг қуроллари билан муомала қилишни ўрганганлар.
Урушлар дастлаб қўшни ерларга чопқун қилиш ва асир олиш характерида бўлган. Бироқ давлатнинг кучайиши, қўшин миқдорининг ўсиши, тажри-банинг ошиши ва чопқун қилишдан қўшни мамлакат ва халқларни босиб олишга ўтилиши билан оддий уруш олиб бориш санъатга айлана бошлаган. Стратегия уруш олиб бориш санъати сифатида, асосан, Шарқда вужудга келган. Қад. Шарқ қўшинларининг уруш олиб бориш санъати, асосан, сон жиҳатдан ортиқ қўшин билан душманни тор-мор этишга қаратилган. Кўчманчи халқлар (скифлар, саклар, масса-гетлар ва б.) кучли душман ҳужум қилганда кўпинча мамлакат ичкариси томон атайин чекинганлар. Улар йўлларида учраган жойларни вайрон қилиб, кичик отлиқ қисмлар билан душманга бетўхтов ҳамла қилиб уни ҳолдан той-дирганлар, сўнгра қарши ҳужумга ўтганлар. Стратегик мудофаа (чекиниш) ва стратегик ҳужум (қарши ҳужумга ўтиш)нинг шундай турини биринчи бўлиб Қора денгиз бўйи скифлари мил. ав. 512 й.да Доро! бос-қини даврида қўллаганлар. Саклар ҳам Доро 1 га қарши рақибни чўл-биёбонларга ҳийла билан бошлаб бориш такти-касини қўллашган (қ. Широқ). Улардан ўрнаколиб мил. ав. 53 й.да парфияликлар римликларнинг М.Красс бошчилигидаги қўшинини Карри жангит яксон қилганлар.
Жаҳон Ҳ. с.и тараққиётида туркий халқлар мумтоз ўринни эгаллаганлар. Машҳур араб адиби Жоҳиз (775—868) нинг «Маноқиб ал-атрок» («Туркий халқларнинг хислатлари») асарида «Сосоний форслар барча халқлардан давлатни бошқариш санъатида, хитойликлар — ҳунармандликда, юнонлар — илм-фанда ва туркийлар ҳарбий ишда устундир», деб ёзади.
Қадимда сак жангчиларининг қалин кигиздан тикилган, чўққи қалпоқлари бўлган. Улар ўзлари тайёрлаган камон ва ханжар(акинак) б-н, шунингдек, ойболталар (сагарислар) билан қуролланганлар. Саклар моҳир тирандоз эдилар. Сак суворийларининг доврути бутун Шарқда машҳур бўлган. Юнон-форс урушида, хусусан, марафон жангида (мил. ав. 490 й.) сак отлиқ жангчилари алоҳида жасорат кўрсатганлар. Қўшиннинг марказида форслар билан ёнма-ён туриб урушган саклар афиналикларнинг қаторини ёриб ўтиб, уларни мамлакат ичкарисига қадар таъқиб этиб борганлар. Бироқ форс қўшинининг қанотлари заифлиги туфайли қуршовга тушиб қолиш хавфи тугилган. Шу сабабли орқага чекинилган. Сак суворийлари жанг пайтида орқага ўгирилиб ҳам бехато отар эдилар.
Мил.ав. 329—327 й.ларда Спитамен Александр (Искандар)га қарши партизан уруши тактикасини қўллаган.
Мил. ав. 3-а. охирида ҳунлар ҳукмдори Моде хоқон ҳарбий ислоҳот ўтказган. У анъанавий енгил отлиқ қўшинни оғир қуролланган отлиқ қўшинга айлантиради. Геродот массагетлар қўшинидаги отлиқ жангчиларнинг оғир қурол-аслаҳалари бўлганини қайд этган. Шуниси характерлики, кейинчалик бундай қуролланиш одати Орол бўйларидан сармат-аланлар орқали Шарқий Европага тарқалган. Парфянлар римликларга қарши Карри жангида уни илк бор кенг қўллашган (қ. катафрактлар). Массагетлар юртидан Мўғулистон, Хитой ва Сибирь (Ол-той)га оғир қуролланган суворийга мўлжалланган баланд бўйли ажойиб жанговар отлар тарқалган. Ҳунларнинг ҳарбий тартибига биноан ҳар бир минг кишидан иборат бўлган қўшинга мингбоши, 100 кишидан иборат қўшинга юзбоши, 10 жангчига — ўнбоши бошчилик қилган. Қўшин, асосан, отлиқ аскарлардан иборат бўлган. Ҳунлар қўшини 4 қисмга бўлиниб, ҳар бир қисм жангчилари маълум рангдаги отларни минган суворийлардан ибо-рат бўлган. Қўшиннинг ғарб томонида саф тортган суворийлар оқ от, шарқий қисмида — бўз от, шим. да — қора от ва жан.да сариқ (саман) от миниб сафда турганлар. Ҳунларнинг отлиқ қўшини, асосан, камон билан қуроллангани учун ҳарбий тактика ва манёврларни усталик билан олиб борган. Душ-манга ўзларини чекинаётган қилиб кўрсатиб, уларни алдаб, узоқ масофагача орқаларидан эргаштириб борганлар. Душман уларни таъқиб этиб чар-чаган пайтда ҳунлар рақибларига қўққисдан ҳамла қилиб уларни тор-мор этганлар. Мабодо енгилиб қолсалар, ҳунлар ҳар томонга тарқалиб кетганлар. Ҳунларни таъқиб этувчилар қочаётганларнинг қайси бирини орқасидан қувишни билмай саросимага тушиб қолган пайтлар кўп бўлган. айнан ҳунлар даврида Осиё чўл минта-қаларида Ҳ.с.нинг ҳарбийтехникавий ва ташкилий соҳаларида бир қатор муҳим янгиликлар тарқалган: суяк қоплагичли мураккаб таркибли камон, ҳуштак товушини берувчи кўп парракли пайконлар, қўшин тузилишининг марказлашган тизими, масофа жанги олиб боришнинг самарали тактикаси, мудофаа иншоотлари (ҳарбий истеҳ-комлар) қуриш анъаналари вужудга келди. Урта Осиёда Кушон подшолиги даврида салтанат сарҳадларида мустаҳ-кам қалъалар (жумладан, Хоразмдаги Аёз қалъа, Тупроққалъа ва б.) қурилиши кенг ривожланган. Шаҳарлар буржли қалин деворлар билан ўраб олинган. Қанғ давлати қўшинининг асосини енгил отлиқлар ташкил этган, қўшин сафарда эканлигида разведка мақсадида олдинга илғор қисм жўна-тилган. Ўтмишда ҳар бир қабиланинг ўзига хос ўрони бўлган. Бир неча қаби-лалар бирлашиб, душманга қарши курашаётган пайтда қабила саркардаси ўзига тегишли қабила жангчиларини чақирмоқчи бўлса қабила ўронининг номини айтиб чақирган. Ўрта асрларда ўронлардан жуда кенг фойдаланилган. Эфталийлар даврида жанг қилишнинг асосий усулларидан бири, кучли рақиб билан юзма-юз жанг қилмасдан унинг 2 қанотига бетўхтов зарбалар бериш йўли билан уни ҳолдан тойдириш бўлган.
Турк хоқонлиги даврида Ҳ.с. янада ривожланган. Жанг тақдирини оғир қуролланган суворийларнинг ёйма ҳолда галалашиб қилган ҳужуми ҳал этган. Суворийлар орасидаги масофа шу қадар сезиларли бўлганки, амалда ҳар бир жангчи ўз ҳолига ташлаб қўйилган. Демак, жангнинг муваффа-қиятли бўлиши ҳар
у бир жангчининг шахсий тайёргарлигига боғлиқ. Якка-ма-якка олишув жангнинг муҳим қисми бўлган. Баҳодирлар қўшиннинг зарбдор қисми бўлиб уларнинг ўлими одатда қўшин орасида саросималик туғдириб, мағлубиятга олиб келган. Бироқ жанг қилишнинг бундай содда усулларидан бошқа, манёвр қилиш — ёнбошдан айланиб ўтиш усули ҳам бўлган (мас, Тўнюқуқ бошчилигидаги қўшиннинг қиргизларга қарши найза баландлигидаги қор қоплаган тоғдан ошиб тўсатдан қилган ҳужуми ва Қора Иртишдан ўтиб тургашлар ух-лаб ётганда қўққисдин ҳужум қилиб уларнинг тор-мор қилинганлиги).
Турк саркардалари рақибни гафлатда қолдириш усулидан кенг фойдаланганлар. Араблар истилоси даврида Суғдга ёрдамга келган туркашлар кичик уруш тактикасини қўллаганлар. Уларнинг енгил отлиқ қўшини арабларга қўққисдан ҳамла қилиб уларга тинчлик бермаган. Бундай тактика араб гарнизонларини доимо ўта ҳушёр ҳолатда туришга мажбур қилган. Арабларга фақат жанг билан олинган шаҳарлар ва водийлардаги ҳимоясиз қишлоқлар бўйсунган. Турк хоқонлигида қўшин зарбдор қисмлардан — камон билан қуролланган енгил отлиқлар ва оғир қуролланган отлиқлардан, шунингдек, кўп сонли ёрдамчи қисмлардан: пиёдалар, уғруқ, хизматкорлар, таъминот хизмати ва б.дан иборат эди. Ибн Халдуннинг ёзишича, инсоният вужудга келгандан бери ер юзида урушлар 2 йўл билан олиб борилган: бири — саф тортиб ҳужум қилиш (би-л-захф суфуфа), иккинчиси — ал-карр ва~л-фарр(айнан, «ҳужум ва чекиниш») усули, яъни шиддатли ҳужум қилиш ва рақибини тузоққа тушириш мақсадида ёлғондакам чекиниш такти-каси. Бу усулларнинг биринчисига «со-сонийлар усули», иккинчисига «туркийлар усули» деб ном берилган. Урушга туркий қабилалар тинчлик пайтида турли спорт ўйинлари ва айниқса ов қилиш кабилардан фойдаланиб тайёргарлик кўришган. Табарийнинг таъкидлашича, «хоқонга тегишли ўтлоқ ва’тоғ қўруғлари бўлиб, уларга ҳеч ким яқинлаша олмаган, ҳеч ким ов қилишга журъат этмаган, зеро улар уруш қилиш учун холи қолдирилган. Бу ўтлоқ эгаллаган ер уч кунлик йўл эди». Бирор мамлакатга бостириб киришда ва айниқса жангга тайёргарлик кўришда туркийлар айғоқчилик ва развед-кага катта эъти-бор берганлар, бунинг учун жосуслар ёхуд турли миқдордаги махсус ҳарбий қисмлар (талиа) олдинга юборилган. Хоқон сафарда ўзининг шахсий қўриқчилари (шурта), бир хил кийимдаги гвардияси (харис), туркий қабилалардан ташкил топган лашкарлар, баъзан ёлланма қўшин билан чиққан. Жанг бошланишидан олдин хоқон 2—3 саркарда билан биргаликда қўшиндан ажраб теварак-атрофни текшириб чиққан, агарда ҳимояланмаган ерни кўрса, ўша ердан ҳужум қилишни буюрган. Жанг пайтида хоқон тепаликка ўрнатилган олтин тахтда ўти-риб жангни кузатган. Жангни рақиб жангчилари билан яккама-якка олишувчи баҳодирлар бошлаб берган.
Туркийлар ўз шаҳар-қалъаларини ҳам тадбиркорлик билан мудофаа этганлар. 722 й. араблар Баланжар қалъ-асини қамал қилганида хазарлар 300 дан ортиқ арава (а’жала) тўплаб, уларни бир-бирига боғлаб қалъаларнинг атрофида мудофаа халқаси сифатида қўйиб чиқиб, бу билан рақибнинг қалъага киришига тўсқинлик қилганлар.
Туркий халқларда 9—10-а.ларда Ҳ.с. янада юқори босқичга кўтарилган. жаҳонда бу даврда отлиқ қўшиннинг роли ошган. Яқин ва Узоқ Шарқ ҳукмдорлари туркийларни ўз хизматларига олишга ҳаракат қилишган. Улар орасида туркий гуломлар (қуллар) муҳим ўрин тутган. Туркийларнинг жанговарлик сифатлари Шарқда муносиб баҳоланган. Чунончи, 10-а. бошида Визан-тия императорларининг ва Аббосий халифаларнинг шахсий гвардияси туркийлардан иборат бўлган.
Туркий халқларнинг Ҳ.с.и, айниқса, Ачир Темур ва темурийлар даврида ўзининг юксак босқичига етган (қ. темурийлар ҳарбий саньати).
15 — 16-а.лардан эътиборан Европа мамлакатларидаги иқтисодий юксалиш, Буюк географик кашфиётлар, ўт сочар қуроллар, артиллериянинг кенг тарқалиши билан Ҳ.с.да туб ўзгаришлар содир бўлган. Лекин шу билан бирга Урта Осиё минтақасининг турли ижтимоий-сиёсий вазиятларга кўра карвон йўлларидан, Европа мамлакатларидан узилиб қолганлиги, ўзаро ички низолар Ҳ.с. тараққиётига салбий таъсир қилган.
Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгач, ҳарбий соҳага алоҳида эътибор берилди. 1995 й. авг.да Ўзбекистон Республикасининг ҳарбий док-тринаси қабул қилинди, у мамлакатнинг ҳарбий соҳадаги сиёсатини белгилаб берди. Минтақадаги ҳарбий сиёсий вазиятдан келиб чиққан ҳолда 2000 й. 3 фев.да Ўзбекистон Республикасининг Мудофаа доктринаси қабул қилинди.
Бугунги кунда Қуролли Кучларимиз олдидаги муҳим вазифалардан бири сон жиҳатидан унча катта бўлмаган, замонавий қурол-яроғ ва техника билан қуролланган армияни, жанговар ҳаракатлар олиб боришнинг энг самарали усулларини эгаллаган ва ҳар қандай босқинчи кучларга қарши курашга ҳамда зарба беришга қодир бўлган тезкор ҳарбий қисмларни яратишдан ибо-рат (яна қ. Ўзбекистон Республикаси Куролли Кучлари).
Ад.: Қаримов И., Миллий армиямиз — мустақиллигимизнинг, тинч ва осойишта ҳаётимизнинг мустаҳкам кафолатидир, Т.. 2003; Каримов И ., Армия — давлаттаянчи ва тинчлик кафолати, Т., 2005; Разин Е.А., История военного искусства, т.1—3, N4., 1955—61; Д ел ьбрюк С , История военного искусства, т.З. М., 1983; Военное дело древнего и средневекового населения Север-ной и Центральной Азии (Сб. науч. трудов), Новосибирск, 1990; Абулғозий, Шажарайи турк, Т., 1992; Д адабое в Ҳ., Амир Темурнинг ҳарбий мақорати, Т., 1996.
Фахриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.