Havo
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 4–6-b. — ziyouz.com
Havo — gazlar, asosan, Yer atmosferasini taşkil etuvçi azot va kislorodningtabiiy aralaşmasi. H. va suv ta'sirida Yer sirtida muhim geologik jarayonlar sodir böladi, ob-havo va iqlim şakllanadi. H. deyarli barça tirik organizmlarning yaşaşi uçun zarur kislorod manbaidir (q. Aeroblar, Nafas). Yoqilğining H.da yonişidan odamlar öz turmuş va i.ç. ehtiyojlari uçun zarur issiqlik olişda qadimdan foydalanib kelişadi. Utmişda olimlar H.ni mavjudlikning asosini taşkil etuvçi elementlardan biri deb hisoblaşgan. H.ni mustaqil modda degan tuşunça 18- a. oxirigaça davom etib keldi. 1775—77 y. fransuz kimyogari A.La-vuazye H. tarkibida azot va kislo-rod, 1894 y. ingliz olimi U.Ramzay va J.Reley argon borligini isbotladi. Şundan keyin H. tarkibida boşqa inert gazlar ham mavjudligi aniqdandi.
H. — muhim kimyoviy xom aşyo manbalaridan biridir. Sof quruq H.ning mol. m. 28.966, 0° da dengiz sathidagi bosimi 1013,25 GPa; kritik t-rasi — 140,7°, kritik bosimi 3,7 Mpa, özgarmas bosimdagi soliştirma issiqlik siğimi Sr 10,045-Yu3 j/(kg-K) (0-100° oralikda), özgarmas hajmda esa
S-8,3710-103 j/ (kgK) (0-1500° oraliqsa); yoruqçik nurini sindiriş körsatkiçi 1,00029, dielektrik singdiruvçanligi 1,000059 (0°da). Suvda eruvçanligi 0°da 0,036%, 25° da 0,22%. Atmosferaning Yerga yaqin qismi — troposferada massa jihatdan 80% ga yaqin H. töplangan. Yer yuzidagi sof quruq havoning asosiy komponentlari jadvalda körsatilgan.
H.da juda oz miqdorda suv N 0 (massa
2 jihatdan 0,02—4%), sulfid angidrid §0 , metan SN , ammiak MN,, uglerod
2 4 (P)-oksid SO, uglevodorodlar, xlorid kislota HC1. ftorid kislota NĞ, simob buğlari, N§, yod I, radon Yap, ksenon Xe, şuningdek, azot (P)-oksid va köpgina boşqa gazlar böladi. Tro-posferada doimo ma'lum miqdorda tözon va ba'zi tasodifiy qöşimçalar uçraydi. H.dagi azot, kislorod va inert gazlar miqdori amalda özgarmasdir. Tirik organizmlar nafas olganda, yoqilği yonganda, metallar eritilganda va b.da sarflanadigan kislorod miqdori yaşil ösimliklar fotosintezi tufayli tiklanib turadi.
Vulkanlarning otilişi va radioaktiv elementlarning parçalanişi — inert gazlar (argon, geliy va radon) manbaidir. Gazlarning eng yengili — geliy Ne koinotga uzluksiz ravişda tarqalib turadi. Vodorod ham geliy kabi fazoga tarqaladi. Turli jarayonlar natijasida uning H.dagi miqdori saqlanib turadi. H.dagi karbonat angidrid, suv buği va tözon mikdori turli şaroitga qarab özgarişi mumkin. Katta mikdordagi SO, fotosin-tez jarayonlariga sarf böladi va oke-an suvlariga yutiladi. Tabiatda kar-bonat angidrid yoğoç va kömirning yonişi, tirik organizmlarning nafas çiqarişi, çiriş va h.k. natijasida hosil böladi. U karbonatli toğ jinslarining parçalanişi, vul-kan otilişidan ham yuzaga keladi.
Sönggi 100 y.da atmosfera H.si tarkibida SO, miqdori 10% ga ortdi. Uning asosiy qismi (360 mlrd. t) yoqilği yoqiş natijasida paydo böldi. Agar yoqilği yoqiş sur'atlari şu zaylda davom etsa, yaqin 50— 60 y.da atmosferadagi C0
2 miqdori 2 baravar ortadi va ob-havoning keskin özgarişiga sabab bölib, salbiy oqibatlarga olib kelişi mumkin.
Yoqilği yoqiş — H.ni ifloslantiruvçi gazlar (SO, N0, §0 ) ning asosiy
2 manbaidir. Sulfid angid-rid H. kislorodi ta'sirida sulfat angidrid (§0 )
3 gaça oksidlanadi. §0 suv buğlari va am-
3 miak bilan reaksiyaga kirişib, sulfat kislota N,§0 va ammoniy sulfat
4 (1MN ) §0 hosil qiladi. Bu birikma-
4 2 4 lar atmosfera yoğinlari bilan birga Yer yuzasiga tuşadi. Içki yonuv dvigatelilan foydalaniş H.ni azot oksidlari, uglevo-dorodlar va qörğoşin birikmalari bilan nihoyatda köp ifloslantiradi. Sanoat korxonalari, issiqlik elektr st-yalari, avtotransport, örmondagi yonğinlar, böron va tözonlar H.da qattiq zarralar (çang, tutun) miqdorini şu darajada köpaytiradiki, natijada katta şaharlardagi Yer sir-tiga tuşadigan quyoş radiatsiyasi ança (20—40%) kamayib ketadi. Qattiqzar-ralarning köp mikdorda atmosferaga kötarilişi planetada iqlim özgari-şiga olib keladi.
H.ning ifloslanişi odam, hayvon va ösimliklarning yaşaş şaroitini yomonlaştiradi, alohida kasalliklarning köpayişi va ba'-zan ölimga sabab böladigan darajaga yetişi mumkin. H.ning radioak-tiv ifloslanişi ayniqsa xavfli (q. Radioaktiv çiqindilar). H.ni ifloslanişdan saqlaş maqsadida sanoat gazlari atmosferağa çiqarişdan avval tozalanadi (q. Gazlarni tozalaş).
Odamning normal hayot faoliyati uçun H.ning tarkibi, kislorod parsial bosimi katta ahamiyatga ega. H.dagi kislorodning dengiz sathidan yuqori parsial bosimi 213,32 GPa ni taşkil etadi; agar u 186.65 GPa gaça pasaysa, kişida kislorod yetişmasligi sezi-l&di, nafas olişi çuqurlaşadi, qon aylanişi tezlaşadi. eritrotsit miq-dori köpayadi va h.k. Parsial bosim 146,65 GPa gaça tuşganda gipoksiya alomatlari yuz beradi. 66,66—89,93 GPa da hayot xavf ostida qoladi.
Suyuq havo ziçligi 960 kg/m' (— 192° t-ra va normal bosimda) bölgan zangori rangli suyuqçik. Uning tarkibi turğun emas, çunki kislorodning buğlaniş t-rasi (—183°) azotning buğlaniş t-rasi (—196°) dan yuqori bölganidan, suyuq H.da kis-lorod atmosfera H.siga qaraganda birmunça köp. Suyuq H. tarkibida taxm. 54% kislorod, 44% azot va 2% inert gazlar böladi. Suyuq H. saqlanganda azot buğlanadi va natijada kislorodning nisbiy miqdori yanada köpayib qoladi. Suyuq H.ning fraksiyali buğlanişidan sof azot, kis-lorod, argon va b. inert gazlar olişda foydalaniladi. Suyuq H. pölat ballonlarda 150 atm bosimda saqlanadi, ballon qora rangga böyalib, ustiga «Siqilgan havo» deb yozib qöyiladi.
Sun'iy H. (aniqroği nafas olişga yaroqli gazlar aralaşmasi — sun'iy atmosfera) dastlab tibbiyotda kislorod tanqisligi kasalligi bilan oğrigan bemorlarni davolaşda işlatilgan (40—60% kislo-rodning oddiy H. bilan aralaşmasi yoki 95% kislord bilan 5% SO, aralaşmasi). Bunday sun'iy gaz aralaşmasidan aviatsiyada, konçilikqutqaruv işlarida va b.da foydalaniladi. Sun'iy H. ğavvoslik işlarida ham muhim ahamiyatga ega. H. turli jarayonlarda, çunonçi yoqilğini yondirişda, rudalardan metallarni eri-tib olişda (domna va marten peçlarida), köpgina kimyoviy birikmalarni olişda kimyoviy agent sifatida işlatiladi. H. kislorod, azot, inert gazlar olişda muhim sanoat xom aşyosidir. H.ning fizik xos-salaridan issiqdik va tovuş ötkazmaydigan materiallar, elektr izolyatsiya qurilmalarida, elastiklik xossasidan pnevmatik şinalarda foydalaniladi. Siqilgan H. mexanik işlarni bajarişda (pnevmatik maşinalar, purkaş va tözitiş qurilmalari, perforatorlar va h.k.) qöllanadi.
Ad.: Iven M., Fillips L., Ximiya atmosferm, M., 1978; Uork K., Uorner S, Zagryazneniye vozduxa. Istoçniki i kontrol, per. s angl., M., 1980.
Rustam Ma'rupov.
Q.: Aeroblar, Gazlarni tozalaş, Nafas
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАВО — газлар, асосан, Ер атмосферасини ташкил этувчи азот ва кислороднингтабиий аралашмаси. Ҳ. ва сув таъсирида Ер сиртида муҳим геологик жараёнлар содир бўлади, об-ҳаво ва иқлим шаклланади. Ҳ. деярли барча тирик организмларнинг яшаши учун зарур кислород манбаидир (қ. Аэроблар, Нафас). Ёқилғининг Ҳ.да ёнишидан одамлар ўз турмуш ва и.ч. эҳтиёжлари учун зарур иссиқлик олишда қадимдан фойдаланиб келишади. Утмишда олимлар Ҳ.ни мавжудликнинг асосини ташкил этувчи элементлардан бири деб ҳисоблашган. Ҳ.ни мустақил модда деган тушунча 18- а. охиригача давом этиб келди. 1775—77 й. француз кимёгари А.Ла-вуазье Ҳ. таркибида азот ва кисло-род, 1894 й. инглиз олими У.Рамзай ва Ж.Релей аргон борлигини исботлади. Шундан кейин Ҳ. таркибида бошқа инерт газлар ҳам мавжудлиги аниқданди.
Ҳ. — муҳим кимёвий хом ашё манбаларидан биридир. Соф қуруқ Ҳ.нинг мол. м. 28.966, 0° да денгиз сатҳидаги босими 1013,25 ГПа; критик т-раси — 140,7°, критик босими 3,7 Мпа, ўзгармас босимдаги солиштирма иссиқлик сиғими Ср 10,045-Ю3 ж/(кг-К) (0-100° ораликда), ўзгармас ҳажмда эса
С-8,3710-103 ж/ (кгК) (0-1500° оралиқца); ёруқчик нурини синдириш кўрсаткичи 1,00029, диэлектрик сингдирувчанлиги 1,000059 (0°да). Сувда эрувчанлиги 0°да 0,036%, 25° да 0,22%. Атмосферанинг Ерга яқин қисми — тропосферада масса жиҳатдан 80% га яқин Ҳ. тўпланган. Ер юзидаги соф қуруқ ҳавонинг асосий компонентлари жадвалда кўрсатилган.
Ҳ.да жуда оз миқдорда сув Н 0 (масса
2 жиҳатдан 0,02—4%), сульфид ангидрид §0 , метан СН , аммиак МН,, углерод
2 4 (П)-оксид СО, углеводородлар, хлорид кислота НС1. фторид кислота НҒ, симоб буғлари, Н§, йод I, радон Яп, ксенон Хе, шунингдек, азот (П)-оксид ва кўпгина бошқа газлар бўлади. Тро-посферада доимо маълум миқдорда тўзон ва баъзи тасодифий қўшимчалар учрайди. Ҳ.даги азот, кислород ва инерт газлар миқдори амалда ўзгармасдир. Тирик организмлар нафас олганда, ёқилғи ёнганда, металлар эритилганда ва б.да сарфланадиган кислород миқдори яшил ўсимликлар фотосинтези туфайли тикланиб туради.
Вулканларнинг отилиши ва радиоактив элементларнинг парчаланиши — инерт газлар (аргон, гелий ва радон) манбаидир. Газларнинг энг енгили — гелий Не коинотга узлуксиз равишда тарқалиб туради. Водород ҳам гелий каби фазога тарқалади. Турли жараёнлар натижасида унинг Ҳ.даги миқдори сақланиб туради. Ҳ.даги карбонат ангидрид, сув буғи ва тўзон микдори турли шароитга қараб ўзгариши мумкин. Катта микдордаги СО, фотосин-тез жараёнларига сарф бўлади ва оке-ан сувларига ютилади. Табиатда кар-бонат ангидрид ёғоч ва кўмирнинг ёниши, тирик организмларнинг нафас чиқариши, чириш ва ҳ.к. натижасида ҳосил бўлади. У карбонатли тоғ жинсларининг парчаланиши, вул-кан отилишидан ҳам юзага келади.
Сўнгги 100 й.да атмосфера Ҳ.си таркибида СО, миқдори 10% га ортди. Унинг асосий қисми (360 млрд. т) ёқилғи ёқиш натижасида пайдо бўлди. Агар ёқилғи ёқиш суръатлари шу зайлда давом этса, яқин 50— 60 й.да атмосферадаги С0
2 миқдори 2 баравар ортади ва об-ҳавонинг кескин ўзгаришига сабаб бўлиб, салбий оқибатларга олиб келиши мумкин.
Ёқилғи ёқиш — Ҳ.ни ифлослантирувчи газлар (СО, N0, §0 ) нинг асосий
2 манбаидир. Сульфид ангид-рид Ҳ. кислороди таъсирида сульфат ангидрид (§0 )
3 гача оксидланади. §0 сув буғлари ва ам-
3 миак билан реакцияга киришиб, сульфат кислота Н,§0 ва аммоний сульфат
4 (1МН ) §0 ҳосил қилади. Бу бирикма-
4 2 4 лар атмосфера ёғинлари билан бирга Ер юзасига тушади. Ички ёнув двигателилан фойдаланиш Ҳ.ни азот оксидлари, углево-дородлар ва қўрғошин бирикмалари билан ниҳоятда кўп ифлослантиради. Саноат корхоналари, иссиқлик электр ст-ялари, автотранспорт, ўрмондаги ёнғинлар, бўрон ва тўзонлар Ҳ.да қаттиқ зарралар (чанг, тутун) миқдорини шу даражада кўпайтирадики, натижада катта шаҳарлардаги Ер сир-тига тушадиган қуёш радиацияси анча (20—40%) камайиб кетади. Қаттиқзар-раларнинг кўп микдорда атмосферага кўтарилиши планетада иқлим ўзгари-шига олиб келади.
Ҳ.нинг ифлосланиши одам, ҳайвон ва ўсимликларнинг яшаш шароитини ёмонлаштиради, алоҳида касалликларнинг кўпайиши ва баъ-зан ўлимга сабаб бўладиган даражага етиши мумкин. Ҳ.нинг радиоак-тив ифлосланиши айниқса хавфли (қ. Радиоактив чиқиндилар). Ҳ.ни ифлосланишдан сақлаш мақсадида саноат газлари атмосфераға чиқаришдан аввал тозаланади (қ. Газларни тозалаш).
Одамнинг нормал ҳаёт фаолияти учун Ҳ.нинг таркиби, кислород парциал босими катта аҳамиятга эга. Ҳ.даги кислороднинг денгиз сатҳидан юқори парциал босими 213,32 ГПа ни ташкил этади; агар у 186.65 ГПа гача пасайса, кишида кислород етишмаслиги сези-л&ди, нафас олиши чуқурлашади, қон айланиши тезлашади. эритроцит миқ-дори кўпаяди ва ҳ.к. Парциал босим 146,65 ГПа гача тушганда гипоксия аломатлари юз беради. 66,66—89,93 ГПа да ҳаёт хавф остида қолади.
Суюқ ҳаво зичлиги 960 кг/м’ (— 192° т-ра ва нормал босимда) бўлган зангори рангли суюқчик. Унинг таркиби турғун эмас, чунки кислороднинг буғланиш т-раси (—183°) азотнинг буғланиш т-раси (—196°) дан юқори бўлганидан, суюқ Ҳ.да кис-лород атмосфера Ҳ.сига қараганда бирмунча кўп. Суюқ Ҳ. таркибида тахм. 54% кислород, 44% азот ва 2% инерт газлар бўлади. Суюқ Ҳ. сақланганда азот буғланади ва натижада кислороднинг нисбий миқдори янада кўпайиб қолади. Суюқ Ҳ.нинг фракцияли буғланишидан соф азот, кис-лород, аргон ва б. инерт газлар олишда фойдаланилади. Суюқ Ҳ. пўлат баллонларда 150 атм босимда сақланади, баллон қора рангга бўялиб, устига «Сиқилган ҳаво» деб ёзиб қўйилади.
Сунъий Ҳ. (аниқроғи нафас олишга яроқли газлар аралашмаси — сунъий атмосфера) дастлаб тиббиётда кислород танқислиги касаллиги билан оғриган беморларни даволашда ишлатилган (40—60% кисло-роднинг оддий Ҳ. билан аралашмаси ёки 95% кислорд билан 5% СО, аралашмаси). Бундай сунъий газ аралашмасидан авиацияда, кончиликқутқарув ишларида ва б.да фойдаланилади. Сунъий Ҳ. ғаввослик ишларида ҳам муҳим аҳамиятга эга. Ҳ. турли жараёнларда, чунончи ёқилғини ёндиришда, рудалардан металларни эри-тиб олишда (домна ва мартен печларида), кўпгина кимёвий бирикмаларни олишда кимёвий агент сифатида ишлатилади. Ҳ. кислород, азот, инерт газлар олишда муҳим саноат хом ашёсидир. Ҳ.нинг физик хос-саларидан иссиқдик ва товуш ўтказмайдиган материаллар, электр изоляция қурилмаларида, эластиклик хоссасидан пневматик шиналарда фойдаланилади. Сиқилган Ҳ. механик ишларни бажаришда (пневматик машиналар, пуркаш ва тўзитиш қурилмалари, перфораторлар ва ҳ.к.) қўлланади.
Ад.: Ивен М., Филлипс Л., Химия атмосферм, М., 1978; Уорк К., Уорнер С, Загрязнение воздуха. Источники и контроль, пер. с англ., М., 1980.
Рустам Маърупов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.