Hayvonlarni tasvirlaş uslubi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40–41-b. — ziyouz.com
Hayvonlarni tasvirlaş uslubi — ibtidoiy davr san'at namunalaridagi uslub. Osiyo va Yevropaning qad. amaliy bezak san'atida keng tarqalgan. Ayrim hayvonlar (buğu, ot, ayiq va b.), ularning tana qismlari (köz, boş, şox va b.) tasviri, şuningdek, bir neça hayvonlar tas-viridan iborat murakkab kompozitsiyalar yaratiş san'ati jez davrida yuzaga kelgan, temir davrida keng tarqalgan. Uslubning kelib çiqişi hayvonlarni muqaddaslaştiriş bilan boğliq bölib (q. Totemizm), keyinçalik bu tasvirlar şartli bezakkagina aylangan. Ibtidoiy san'at namunalari —mayda va mahobatli haykallar uşbu uslubning ilk namunalaridir. H.t.u. dastlab qurollar va ot ab-zallari bezagida, keyinçalik zargarlik san'atida köp uçraydi. Eng qad. namunalari Mesopotamiya (mil.av. 3-ming yillik), Ğarbiy Osiyo (mil.av. 2-ming yillik)da ma'lum; Örta Osiyoda mil.av. 1-ming yillikda yuzaga kelgan. Ayrim tadqiqotçilar fikriga köra, eng rivojlangan holati skiflar, saklar, frakiyaliklar va b. san'a-tidir. Jumladan, Eron va Ğarbiy Osiyo san'ati (Qora dengiz böylarida yunon san'ati) ta'sirida şakllangan skif madaniyatiga tabiatni nozik his etiş, hayvon şakli va harakatlarini aniq beriş xos: ularda ösimlikxörlar, vahşiy hayvonlar va quşlar, afsonaviy maxluqlar (grifonlar) tasviri köp uçraydi. Metallarni öyib, quyib işlaş, yoğoç va suyak öymakorligi, teri va kigizlardan quroq (applikaiiya) qiliş usullari qöllanilgan. Mil. 1-ming yillikda uşbu uslub öz ahamiyatini yöqota bordi, bunga ayniqsa Ğarbda xristian dini, Şarqda islom dinining tarqalişi kuçli ta'sir körsatdi. Örta asrlar amaliy san'atidagina hayvonlarni tasvirlaş davom etdi.
Özbekiston hududida, ayniqsa amaliy san'atda uşbu uslub ta'sirini, zargarlik va kandakorlik buyumlari bezaklarida, rözğor idişlari bezaklari (ayrim qismlari)da hayvonlar şakllari işlanganini köriş mumkin (yana q. Animalistika).
Q.: Animalistika, Totemizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲАЙВОНЛАРНИ ТАСВИРЛАШ УСЛУБИ — ибтидоий давр санъат намуналаридаги услуб. Осиё ва Европанинг қад. амалий безак санъатида кенг тарқалган. Айрим ҳайвонлар (буғу, от, айиқ ва б.), уларнинг тана қисмлари (кўз, бош, шох ва б.) тасвири, шунингдек, бир неча ҳайвонлар тас-виридан иборат мураккаб композициялар яратиш санъати жез даврида юзага келган, темир даврида кенг тарқалган. Услубнинг келиб чиқиши ҳайвонларни муқаддаслаштириш билан боғлиқ бўлиб (қ. Тотемизм), кейинчалик бу тасвирлар шартли безаккагина айланган. Ибтидоий санъат намуналари —майда ва маҳобатли ҳайкаллар ушбу услубнинг илк намуналаридир. Ҳ.т.у. дастлаб қуроллар ва от аб-заллари безагида, кейинчалик заргарлик санъатида кўп учрайди. Энг қад. намуналари Месопотамия (мил.ав. 3-минг йиллик), Ғарбий Осиё (мил.ав. 2-минг йиллик)да маълум; Ўрта Осиёда мил.ав. 1-минг йилликда юзага келган. Айрим тадқиқотчилар фикрига кўра, энг ривожланган ҳолати скифлар, саклар, фракияликлар ва б. санъа-тидир. Жумладан, Эрон ва Ғарбий Осиё санъати (Қора денгиз бўйларида юнон санъати) таъсирида шаклланган скиф маданиятига табиатни нозик ҳис этиш, ҳайвон шакли ва ҳаракатларини аниқ бериш хос: уларда ўсимликхўрлар, ваҳший ҳайвонлар ва қушлар, афсонавий махлуқлар (грифонлар) тасвири кўп учрайди. Металларни ўйиб, қуйиб ишлаш, ёғоч ва суяк ўймакорлиги, тери ва кигизлардан қуроқ (аппликаиия) қилиш усуллари қўлланилган. Мил. 1-минг йилликда ушбу услуб ўз аҳамиятини йўқота борди, бунга айниқса Ғарбда христиан дини, Шарқда ислом динининг тарқалиши кучли таъсир кўрсатди. Ўрта асрлар амалий санъатидагина ҳайвонларни тасвирлаш давом этди.
Ўзбекистон ҳудудида, айниқса амалий санъатда ушбу услуб таъсирини, заргарлик ва кандакорлик буюмлари безакларида, рўзғор идишлари безаклари (айрим қисмлари)да ҳайвонлар шакллари ишланганини кўриш мумкин (яна қ. Анималистика).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.