Animalistika
Manba: ÖzME, 1-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 525–526-b. — ziyouz.com
Animalistika (lot. animal - hayvon) — tasviriy san'atda hayvonlarni tasvirlaş. Bu sohada işlovçi rassom va haykaltaroş animalist deb ataladi. Tabiatning ajoyib mahsuli bölgan hayvonot olami — suvda, quruqlikda yaşovçilar, quşlar insonni juda qadimdan qiziqtirgan, hayvonot dunyosi umuman inson uçun muhim ahamiyatga ega bölgan. Ibtidoiy inson ibtidoiy sanat na-munalarida ov manzaralarini, hayvonlarning turli şaroitda harakat va holatini aks ettirgan. Qadimda köpgina hayvonlarni ilohiy hisoblaganlar (jumladan, turkiy xalqlarda ona buri va, b.), tasviriy san'at asarlarida inson b-n hayvonni uyğunlaştirib körsatganlar (sfinks, grifonlar). Qad. Xitoy, Yaponiyada hayvon tasviri bezak va mahobatli mujassamotlarda köp uçraydi. 17-a. golland tasviriy san'atida hayvonlarni tasvirlaş maxsus janrga aylandi. 18-a. dan rus tasviriy san'atida A. janri rivojlana boşladi (I. Groot, P. Klodt). A. xalq ijodida keng tarqalgan. Ayrim Şarq mamlakatlarida, ayniqsa Myanma (Birma), Kambodja (Kampuçiya), Hindistonda me'moriy inşootlar qadimdan hayvonlar tasviri b-n uyğunlaştirib bunyod etilgan. Turkistonda, jumladan Özbekiston hududida A. juda qadimdan rivojlangan. Dastlabki hayvon tasvirlari (qoyatoş rasmlari, sopol buyumlar bezagi, haykallar) ibtidoiy davrda va undan keyingi jamiyatda yaratilgan (neolit, eneolit, jez davrida yaratilgan kulollik buyumlaridagi handasiy şakllar hayvon — sigir, quşlar, xoldor sirtlon tasvirlari b-n töldirildi; Amudaryo xazinasidagi oltin buyumlarda hökiz, eçki, ilon va b. tasvirlari). Yana q. Saklar madaniyati, Skiflar san'ati. Saqlanib qolgan devoriy rasmlarda (q. Dalvarzintepa, Afrosiyob devoriy rasmlari, Tuproq qal'a devoriy rasmlari), amaliy bezak san'ati (mato, ziynat buyumlari, bezakli idişlar va b.) da ham hayvon tasvirlari uçraydi. Arablar istilosidan keyin A. janri tuşkunlikka uçrab, örnini köproq girih, islimiy naqşlar egalladi. Şunga qaramay, miniatyura asarlarida hayvon va quşlar tasviri köp. Bezak san'atida ham mavjud: öyma va böyama naqşlarda hayvon va quşlar uslublaştirib bölsa hamki ifodalangan, öyinçoq haykalçalarda, asosan, hayvonlar şakli tasvirlangan; şoyi matoda afsonaviy mahduqlar (7—9-a. lar), ganç öymakorligida qanotli şerlar, dev va b. (Termizşohlar saroyida, 12-a.); şişa buyumlarda hayvon şakli (hökiz boşi, Samarqand muzeyida; baliq şaklidagi billur idişça, Ermitajda) va b. tasvirlar, Samarqanddagi Şerdor Madrasa peştoqiga şer, Buxorodagi Devonbegi madrasasi qanosiga afsonaviy semurğ quş, kiyik tasvirlari işlangan. Özbek haykaltaroşlari A. Boymatov, P. va M. Ivanov, E. Aliyev, I. Jabborov va b. ijodida ham hayvonlar tasviri uçraydi. Özbek xalq ijodida A. janri (U. Jöraqulov, H. Rahimova, A. Muxtorov va b. ustalar ijodida) keng rivojlangan.
Nemat Abdullayev.
Q.: Afrosiyob devoriy rasmlari, Dalvarzintepa, Dalvarzintepa
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
АНИМАЛИСТИКА (лот. animal - ҳайвон) — тасвирий санъатда ҳайвонларни тасвирлаш. Бу соҳада ишловчи рассом ва ҳайкалтарош анималист деб аталади. Табиатнинг ажойиб маҳсули бўлган ҳайвонот олами — сувда, қуруқликда яшовчилар, қушлар инсонни жуда қадимдан қизиқтирган, ҳайвонот дунёси умуман инсон учун муҳим аҳамиятга эга бўлган. Ибтидоий инсон ибтидоий саньат на-муналарида ов манзараларини, ҳайвонларнинг турли шароитда ҳаракат ва ҳолатини акс эттирган. Қадимда кўпгина ҳайвонларни илоҳий ҳисоблаганлар (жумладан, туркий халқларда она бури ва, б.), тасвирий санъат асарларида инсон б-н ҳайвонни уйғунлаштириб кўрсатганлар (сфинкс, грифонлар). Қад. Хитой, Японияда ҳайвон тасвири безак ва маҳобатли мужассамотларда кўп учрайди. 17-а. голланд тасвирий санъатида ҳайвонларни тасвирлаш махсус жанрга айланди. 18-а. дан рус тасвирий санъатида А. жанри ривожлана бошлади (И. Гроот, П. Клодт). А. халқ ижодида кенг тарқалган. Айрим Шарқ мамлакатларида, айниқса Мьянма (Бирма), Камбоджа (Кампучия), Ҳиндистонда меъморий иншоотлар қадимдан ҳайвонлар тасвири б-н уйғунлаштириб бунёд этилган. Туркистонда, жумладан Ўзбекистон ҳудудида А. жуда қадимдан ривожланган. Дастлабки ҳайвон тасвирлари (қоятош расмлари, сопол буюмлар безаги, ҳайкаллар) ибтидоий даврда ва ундан кейинги жамиятда яратилган (неолит, энеолит, жез даврида яратилган кулоллик буюмларидаги ҳандасий шакллар ҳайвон — сигир, қушлар, холдор сиртлон тасвирлари б-н тўлдирилди; Амударё хазинасидаги олтин буюмларда ҳўкиз, эчки, илон ва б. тасвирлари). Яна қ. Саклар маданияти, Скифлар санъати. Сақланиб қолган деворий расмларда (қ. Далварзинтепа, Афросиёб деворий расмлари, Тупроқ қалъа деворий расмлари), амалий безак санъати (мато, зийнат буюмлари, безакли идишлар ва б.) да ҳам ҳайвон тасвирлари учрайди. Араблар истилосидан кейин А. жанри тушкунликка учраб, ўрнини кўпроқ гириҳ, ислимий нақшлар эгаллади. Шунга қарамай, миниатюра асарларида ҳайвон ва қушлар тасвири кўп. Безак санъатида ҳам мавжуд: ўйма ва бўяма нақшларда ҳайвон ва қушлар услублаштириб бўлса ҳамки ифодаланган, ўйинчоқ ҳайкалчаларда, асосан, ҳайвонлар шакли тасвирланган; шойи матода афсонавий маҳдуқлар (7—9-а. лар), ганч ўймакорлигида қанотли шерлар, дев ва б. (Термизшоҳлар саройида, 12-а.); шиша буюмларда ҳайвон шакли (ҳўкиз боши, Самарқанд музейида; балиқ шаклидаги биллур идишча, Эрмитажда) ва б. тасвирлар, Самарқанддаги Шердор Мадраса пештоқига шер, Бухородаги Девонбеги мадрасаси қаносига афсонавий семурғ қуш, кийик тасвирлари ишланган. Ўзбек ҳайкалтарошлари А. Бойматов, П. ва М. Иванов, Э. Алиев, И. Жабборов ва б. ижодида ҳам ҳайвонлар тасвири учрайди. Ўзбек халқ ижодида А. жанри (У. Жўрақулов, Ҳ. Раҳимова, А. Мухторов ва б. усталар ижодида) кенг ривожланган.
Неьмат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.