Hid biliş
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 123–124-b. — ziyouz.com
Hid biliş — odam va hayvonlar burun böşliğining yuqori qismida joylaşgan maxsus sezgi a'zolari (hid biliş retseptorlari) orqali hidlarni seziş. Hayvonlarda H.b. ovqat qidiriş, yöl topiş, aniq joyni belgilaş, qarama-qarşi jinsni izlaş, şuningdek, biliş vositalaridan biri hisoblanadi va h.k. Odamlarda H.b.ning ahamiyati hayvonlardagiga qaraganda kamroq, biroq H.b.ning yöqolişi odam uçun azob hisoblanadi (qattiq tumov bölganda ovqatning qançalik bemaza tuyilişini eslab köraylik). Hid bilmaydigan odamlar köpinça ovqatdan zaharlanişi mumkin, çunki biror ovqatning sifatliligini hididan bila olmaydi. Har bir odamda köpgina hissiyotlar hidni sezişga boğliq böladi. Yomon hid kayfiyatni buzişi, yaxşisi kötarişi mumkin.
Hidlarni burunning şilliq pardasida joylaşgan maxsus retseptorlar sezadi (q. Burun), u yerda bor-yöği 5— 10 sm2 joyda taxm. 50 mln alohida hid sezuvçi retseptorlar böladi. Bunda har bir retseptor yuzasi nihoyatda mayda ösimtalar hisobiga köp marta ortadi.
Şilliq parda yuzasida joylaşgan H.b. retseptorlari şu hujayralar ajratadigan şilliq modda bilan doimo namlanib turadi. Hidli moddalar havo bilan burun böşliğiga tuşadi, şilliqda eriydi va retseptorlarni ta'sirlaydi, u yerdan hid haqidagi ax-borot hid biliş nervi orqali boş miyaga ötkaziladi, boş miyada esa bizning hid haqidagi (uning ötkirligi, sifati va b.) taassurotimiz şakllanadi. H.b. analizatorlari xil-ma-xil hidli moddalar turlarini farqlay oladi. Izquvar it, mas, hidga qarab köpçilik odamlar içidan ma'lum bittasini topa oladi, ya'ni har bir odam, har bir hayvon faqat öziga xos hidga ega. H.b. xususan bahorda va yozda, ayniqsa issiq nam havoda, şuningdek, yoruğlikda qoronğidagiga qaraganda ötkir böladi. Retseptorlarning hidli moddalar bilan uzoq vaqt ta'sirlanib turişi şu hidga örganib qolişga olib keladi, keyin odam bu hidni sezmaydigan bölib qoladi. Bir hidga boşqasi ta'sir qilgandan keyin hidlar aralaşib, özgaça hidga aylanişi natijasida odam hidga ortiqça sezgir bölib qolişi mumkin.
Yoş ötişi bilan H.b. ham susayadi. H.b. ning buzilişi — hid bilmaslik (anosmiya), turli hidlarga sezuvçanlikning ortişi (giperosmiya), burun şilliq pardalari kasalliklari (tumov), boş miya ayrim bölaklarining ösmasi va şikastlanişi ba'zi bir psixik kasalliklarda uç-raydi (bunday hollarda H.b.ga odatda hidlarni seziş gallyutsinatsiyasi qöşiladi). Ba'zi homilador ayollarda ham hid bilmaslik holati kuzatiladi.
H.b. pasayganda yoki yöqolganda darhol vraçga murojaat qiliş va saba-bini aniqlaş zarur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИД БИЛИШ — одам ва ҳайвонлар бурун бўшлиғининг юқори қисмида жойлашган махсус сезги аъзолари (ҳид билиш рецепторлари) орқали ҳидларни сезиш. Ҳайвонларда Ҳ.б. овқат қидириш, йўл топиш, аниқ жойни белгилаш, қарама-қарши жинсни излаш, шунингдек, билиш воситаларидан бири ҳисобланади ва ҳ.к. Одамларда Ҳ.б.нинг аҳамияти ҳайвонлардагига қараганда камроқ, бироқ Ҳ.б.нинг йўқолиши одам учун азоб ҳисобланади (қаттиқ тумов бўлганда овқатнинг қанчалик бемаза туйилишини эслаб кўрайлик). Ҳид билмайдиган одамлар кўпинча овқатдан заҳарланиши мумкин, чунки бирор овқатнинг сифатлилигини ҳидидан била олмайди. Ҳар бир одамда кўпгина ҳиссиётлар ҳидни сезишга боғлиқ бўлади. Ёмон ҳид кайфиятни бузиши, яхшиси кўтариши мумкин.
Ҳидларни буруннинг шиллиқ пардасида жойлашган махсус рецепторлар сезади (қ. Бурун), у ерда бор-йўғи 5— 10 см2 жойда тахм. 50 млн алоҳида ҳид сезувчи рецепторлар бўлади. Бунда ҳар бир рецептор юзаси ниҳоятда майда ўсимталар ҳисобига кўп марта ортади.
Шиллиқ парда юзасида жойлашган Ҳ.б. рецепторлари шу ҳужайралар ажратадиган шиллиқ модда билан доимо намланиб туради. Ҳидли моддалар ҳаво билан бурун бўшлиғига тушади, шиллиқда эрийди ва рецепторларни таъсирлайди, у ердан ҳид ҳақидаги ах-борот ҳид билиш нерви орқали бош мияга ўтказилади, бош мияда эса бизнинг ҳид ҳақидаги (унинг ўткирлиги, сифати ва б.) таассуротимиз шаклланади. Ҳ.б. анализаторлари хил-ма-хил ҳидли моддалар турларини фарқлай олади. Изқувар ит, мас, ҳидга қараб кўпчилик одамлар ичидан маълум биттасини топа олади, яъни ҳар бир одам, ҳар бир ҳайвон фақат ўзига хос ҳидга эга. Ҳ.б. хусусан баҳорда ва ёзда, айниқса иссиқ нам ҳавода, шунингдек, ёруғликда қоронғидагига қараганда ўткир бўлади. Рецепторларнинг ҳидли моддалар билан узоқ вақт таъсирланиб туриши шу ҳидга ўрганиб қолишга олиб келади, кейин одам бу ҳидни сезмайдиган бўлиб қолади. Бир ҳидга бошқаси таъсир қилгандан кейин ҳидлар аралашиб, ўзгача ҳидга айланиши натижасида одам ҳидга ортиқча сезгир бўлиб қолиши мумкин.
Ёш ўтиши билан Ҳ.б. ҳам сусаяди. Ҳ.б. нинг бузилиши — ҳид билмаслик (аносмия), турли ҳидларга сезувчанликнинг ортиши (гиперосмия), бурун шиллиқ пардалари касалликлари (тумов), бош мия айрим бўлакларининг ўсмаси ва шикастланиши баъзи бир психик касалликларда уч-райди (бундай ҳолларда Ҳ.б.га одатда ҳидларни сезиш галлюцинацияси қўшилади). Баъзи ҳомиладор аёлларда ҳам ҳид билмаслик ҳолати кузатилади.
Ҳ.б. пасайганда ёки йўқолганда дарҳол врачга мурожаат қилиш ва саба-бини аниқлаш зарур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.