Hijriy yil hisobi
Manba: ÖzME, 11-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128-b. — ziyouz.com
Hijriy yil hisobi - musul monlar yil hisobi. Muhammad (sav) ning Makkadan Madinaga köçişi (q. Hijra) bilan boğliq. Qamariya (hijriy-qamariy yil) va şamsiya (hijriy-şamsiy yil)ga bölinadi.
Qamariya böyiça yil hisobi 622 y.ning 16 iyuli juma kunidan boşlanib, Oyning ketma-ket kelgan ikki bir xil fazasi orasida ötgan vaqt — sinodik oy (29,530588 kun) davriga asoslangan. 12 oydan iborat bir qamariy yil 354,3671 kundan iborat. Qa-mariy yilda 1, 3, 5, 7, 9 va 11-oylar 30 kundan, qolganlari 29 kundan butun qilib olingan. Oylar tartibi bilan muharram, safar, rabiul avval, rabiul oxir, jumodul avval, jumo-dul oxir, rajab, şa'bon, ramazon, şavval, zulqa'da va zulhijja deb ataladi. Qamariy yil tropik yildan 10— 12 kun qisqa. Qamariy yilning ba'zilari kabisa yil bölişiga sabab yilning kasr qismi (0,3671 kun) har 30 y.da 11,013 kunni taşkil etişidir. Uning 19 yili oddiy (354 kunlik), 11 yili kabisa (355 kunlik), 38-y.lik arabça siklning 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26 va 29-y.lari kabisa deb qabul qilingan. Qamariya hisobi Yaqin va Örta Şarqning köp davlatlari va b. ba'zi davlatlarda qöllanadi.
Şamsiya 622 y.ning bahorgi teng kunlik kuni — 21 martdan boşlab hisoblanadi; keyingi yil boşlari esa 20, 21 yoki 22 martga töğri keladi. Davomiyligi Grigoriy kalendaridat kabi 365 yoki 366 kundan iborat. Şamsiya böyiça oylarning nomlari hut, hamal, savr, javzo, saraton, asad, sumbula, mezon, aqrab, qavs, jaddi va dalv bölib, bu oylar doimo yilning ma'lum bir vaqtlarida keladi.
Örta Osiyoda yangi uslub keng ommaviylaşgunga qadar qamariya hisobi ham, şamsiya hisobi ham işlatilib kelingan; Şamsiya hisobi böyiça yilning dastlabki kunlarida Navröz bay-rami ötkazilgan.
H.y.h.ning sanalarini yangi uslub (Grigoriy kalendari)ga aylantirişda maxsus formulalar va jadvallar qöllanadi. Mas, Grigoriy kalendarining 1980 y. qamariyaning 1399/1400 y.lariga va Şamsiyaning 1359/1360 y.lariga töğri keladi (yana q. Burjlar, Kalendar).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ҲИЖРИЙ ЙИЛ ҲИСОБИ - мусул монлар йил ҳисоби. Муҳаммад (сав) нинг Маккадан Мадинага кўчиши (қ. Ҳижра) билан боғлиқ. Қамария (ҳижрий-қамарий йил) ва шамсия (ҳижрий-шамсий йил)га бўлинади.
Қамария бўйича йил ҳисоби 622 й.нинг 16 июли жума кунидан бошланиб, Ойнинг кетма-кет келган икки бир хил фазаси орасида ўтган вақт — синодик ой (29,530588 кун) даврига асосланган. 12 ойдан иборат бир қамарий йил 354,3671 кундан иборат. Қа-марий йилда 1, 3, 5, 7, 9 ва 11-ойлар 30 кундан, қолганлари 29 кундан бутун қилиб олинган. Ойлар тартиби билан муҳаррам, сафар, рабиул аввал, рабиул охир, жумодул аввал, жумо-дул охир, ражаб, шаъбон, рамазон, шаввал, зулқаъда ва зулҳижжа деб аталади. Қамарий йил тропик йилдан 10— 12 кун қисқа. Қамарий йилнинг баъзилари кабиса йил бўлишига сабаб йилнинг каср қисми (0,3671 кун) ҳар 30 й.да 11,013 кунни ташкил этишидир. Унинг 19 йили оддий (354 кунлик), 11 йили кабиса (355 кунлик), 38-й.лик арабча циклнинг 2, 5, 7, 10, 13, 16, 18, 21, 24, 26 ва 29-й.лари кабиса деб қабул қилинган. Қамария ҳисоби Яқин ва Ўрта Шарқнинг кўп давлатлари ва б. баъзи давлатларда қўлланади.
Шамсия 622 й.нинг баҳорги тенг кунлик куни — 21 мартдан бошлаб ҳисобланади; кейинги йил бошлари эса 20, 21 ёки 22 мартга тўғри келади. Давомийлиги Григорий календаридат каби 365 ёки 366 кундан иборат. Шамсия бўйича ойларнинг номлари ҳут, ҳамал, савр, жавзо, саратон, асад, сумбула, мезон, ақраб, қавс, жадди ва далв бўлиб, бу ойлар доимо йилнинг маълум бир вақтларида келади.
Ўрта Осиёда янги услуб кенг оммавийлашгунга қадар қамария ҳисоби ҳам, шамсия ҳисоби ҳам ишлатилиб келинган; Шамсия ҳисоби бўйича йилнинг дастлабки кунларида Наврўз бай-рами ўтказилган.
Ҳ.й.ҳ.нинг саналарини янги услуб (Григорий календари)га айлантиришда махсус формулалар ва жадваллар қўлланади. Мас, Григорий календарининг 1980 й. қамариянинг 1399/1400 й.ларига ва Шамсиянинг 1359/1360 й.ларига тўғри келади (яна қ. Буржлар, Календарь).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.