Huquqiy munosabatlar

Huquqiy munosabatlar -huquq normalari bilan tartibga solinadigan ijtimoiy munosabatlar. Bunday munosabatlar iştirokçilari tegişli yuridik huquq va majburiyatlarga ega böladilar. Mas, işga kiriş bilan boğ-liq huquqiy munosabatda işga qabul qilingan xodimda muayyan mehnat faoliyatini amalga oşiriş majburiya-ti, korxona ma'muriyatida esa tegişli iş haqi tölaş majburiyati paydo böladi. Ayni paytda, ikkala tomon ham qonunda belgilangan qator huquqlardan foydalanadi. H.m. yuzaga kelişi uçun moddiy asoslar (tomonlarning xohiş-istagi, manfaati) va yuridik asoslar (şu ijtimoiy munosabatni tartibga soladigan tegişli huquq normasinnng mavjudligi, tomonlarning huquq va muomala layoqatiga ega bölişligi, yuridik faktning mavjudligi) bölişi lozim.

H.m.ning mazmunini taşkil etuv-çi, ularning vujudga kelişi uçun zarur bölgan tarkibiy qismlari bor. Bular H.m.ning subyekti, obyekti, subyektiv huquq va yuridik majburiyatlardir (q. Huquq subyekti, Huquq obyekti). Subyektiv huquq huquqdor şaxsning huquq normalari doirasida hamda konkret yuridik faktlar asosida vujudga keluvçi xatti-harakati, fe'l-atvorining meyoridir. Subyektiv huquq huquqiy munosabat iştirokçilarining tegişli huquq normasiga asosan unda közda tutilgan harakatni sodir qilişga haqli ekanliklarini yoki ma'lum harakatlarni amalga oşirilişini talab qiliş vakolatiga ega ekanliklarini bildi-radi. Yuridik majburiyat — HUQUQIy munosabat iştirokçilarning tegişli huquqiy normaga asosan özlarining burçi (majburiyati) bölgan harakatni amalga oşirişlari yoki muayyan harakatni sodir etişdan özlarini tiyişlaridir. Yuridik majburiyatni bajarmaslik yuridik javobgarlikka olib keladi. Subyektiv huquq va yuridik majburiyat özaro boğ-liqdir. Huquq majburiyatsiz mavjud bölmaydi. Aytaylik, iş vaqtidan taşqari işlaganlik tufayli oşi-rilgan haq tölaş — ma'muriyat uçun majburiyat, xodim uçun — huquqdir. H.m. huquq tarmoqlariga köra kon-stitutsiyaviy, ma'muriy, fuqarolik-HUQUQIY, jinoiy-huquqiy, mehnat, oilaviy va b. turlarga bölinadi. Özining vazifasi, mazmuniga köra, umumiy tartibga soluvçi (regulyativ) va qöriqlovçi (negativ) H.m.ga ajratiladi. H.m. umumiy va konkret, mutlaq va nisbiy turlarga ham bölinadi. Umumiy H.m. deganda, avvalo, fu-qarolarning asosiy huquq, erkinlik va majburiyatlarini mustahkamlovçi konstitutsiyaviy normalar asosida vujudga keluvçi munosabatlar tuşuniladi. Fuqarolar qonunda nazarda tutilgan vakolatlarga ega bölgaç, barça HUQUQ subyektlari bilan huquqiy aloqadorlikka hisoblanadilar. Mazkur huquq va erkinliklar amalga oşirilsa konkret H.m. vujudga keladi. Mut-laq H.m.da bir taraf aniq ma'lum böladi — bu subyektiv huquq egasi-dir. Qolgan barça subyektlar majburiyat ötovçi maqomida böladilar. Bunday H.m.ga misol tarzida mulkçilik munosabatlarini körsatiş mumkin. Nisbiy H.m.da barça iştirokçilar aniq belgilanadi, ya'ni huquq egasi ham, majburiyat ötovçi tomon ham (mas, sotuvçi va xaridor, buyurtmaçi va pudratçi, korxona rahbari va xodim) ma'lum böladi.

Mahmud Najimov.