Imom

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 143–144-b. — ziyouz.com

Imom (arab. — oldinda turuvçi) — namozda oldinda turuvçi, ğoyaviy rahbar, musulmon jamoasi boşliği. Kundalik xayotda mayejidda jamoa namozining rahbarini I. deb ataydilar. I. vazifalarini ayni bir odam bajarişi mumkin, ammo I. mansab qam, kasb ham hisoblanmaydi: u haqiqatda namozni boşqarib turganligi uçungina I. deb e'tirof qilinadi. Mahalla va qişloq mayejidlarida, odatda, diniy ma'lumoti bor odam I. hisoblanadi. Jome mayejidlarining I.i maxsus diniy ma'lumotga ega va dindorlar örtasida obrö qozongan bölişi kerak. Namozda kimlar imom bölişga haqliroq ekani fiqh kitoblarida bayon qilingan.

Islom dini paydo bölgan dastlabki yillarda I. vazifasini Muhammad (sav), u zotning vafotlaridan söng esa xalifalar bajargan. Muhammad (sav) va dastlabki xalifalar namozda oldinda turuvçilargina emas, şu b-n bir vaqtda qavm boşliklari ham edilar, bi-nobarin I. — xalifa amalda oliy diniy va siyosiy rahbar hisoblangan. Nazariy jihatdan yagona musulmon jamo-asida I.ni oliy diniy va dunyoviy hokim sifatida tasavvur qiliş ana şundan boşlangan. Aynan kimni qonuniy I. deb hisoblaş kerak va uning hokimiyatining mohiyati qanday, degan masaladagi baqslar musulmonlarning sunniylar va şialarga bölinişiga sabab böldi. Sunniylarning oliy hokimiyat nazariyasiga köra, xalifa barça musulmonlarning I.i hisoblanadi.

Xalifa — I.ning asosiy vazifasi — dinni saqlaş va dunyoviy işlarni boşqariş. I. diniy qonun-qoidalar qavm hayotiga töğri joriy qilinayotganligini kuzatib borişi kerak. Sunniylar, şuningdek, xorijiylar I.ni qavmning vakili hisoblaydilar, u nazariy jihatdan butun qavm tomonidan, amalda esa uning vakillari tomonidan saylanadi yoki ötmişdoşi tomonidan tayinlanadi.

Şialar nazariyasiga köra, I.larning oliy hokimiyati xudo tomonidan belgilab qöyilgan, şu sababli u odamlarning xohişiga boğliq bölişi mumkin emas, ya'ni I. saylanişi mumkin emas (I.ning saylab qöyilişiga faqat zaydiylar qarşi emasdilar). Avval boşdan I.ning saylaniş qoidasini rad etgan şialar musulmonlar qavmi va davlatining oliy hokimiyati Ali avlodlariga meros hisoblanadi, çunki ularning huquqi ilohiy körsatma b-n belgilab qöyilgan, deb e'lon qildilar. Biroq Ali avlodlari tabiiy ravişda bölinib, tarqalib keta borgan sari oliy hokimiyatga da'vogarlik qilişi mumkin bölganlar soni kupaya bordi. Ali avlodlarining turli şajarasi vakillarini I. sifatida tan olgan şialik har xil oqim va jamoalarga bölinib ketdi. Zaydiylar, ismoiliylar, imomiylar, «keskin» şialar oliy hokimiyatni beriş qoidasi, I.ning huquq va burçlari, I.larning hukmron sulola b-n hamkorlik qilişi mumkinligi, ularning «adolatsiz» hukmdorlarga munosabati va h.k. masalalarni turliça talqin qildilar. Köpçilik uçun hoz. vaqtda Ali avlodlari bölgan haqiqiy I. yöq. Şialarning diniy rahnamolari — «din odamlari» (rijal ad-din) uning töla huqukli vakillaridir.

I. istilohi şialik va sunniylikda, şuningdek, yirik diniy rahna-molar, katta qavmlarning rahbarlari, diniy mazhab va maktablar asosçilari (Abu Hanifa, al-Aş'ariy, Humayniy va h.k) ga hurmat yuzasidan ham qöllaniladi.

IMOM al-BUXORIY YODGORLIK MAJMUI — q. Buxoriy yodgorlik majmui.

«IMOM al-BUXORIY SABOQLARI» — ma'naviy-ma'rifiy, ilmiy-adabiy jur. Muassisi — Imom al-Buxoriy xalqaro jamğarmasi. 2000 y.dan Toşkentda 3 oyda 1 marta naşr etiladi. Imom al-Buxoriyning hayoti, ilmiy merosini örganiş va uni keng tarğib qiliş, xalqimizni ma'naviyatimizning mustahkam ildizlaridan biri bölgan diniy qadriyatlar b-n kengroq, çuqurroq taniştiriş, ularning keng omma, ayniqsa yoşlar tomonidan soğlom idrok etilişiga yordamlaşiş jur.ning asosiy vazifasidir. Jur. sahifalarida Imom al-Buxoriy yodgorlik majmui faoliyati izçil yoritib boriladi. Jur.ning «Abadiy barhayot kitob», «Muhaddislar sultoni», «Hadislarning uluğ hikmati», «Movarounnahrlik buyuk allomalar», «Islom va ma'rifat», «Istiqlol va islom» kabi ruknlari bor. Boş muharriri Zohidillo Munavvarov. Adadi 1000 nusxa (2002).

Q.: Buxoriy yodgorlik majmui

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ИМОМ (араб. — олдинда турувчи) — намозда олдинда турувчи, ғоявий раҳбар, мусулмон жамоаси бошлиғи. Кундалик хаётда маежидда жамоа намозининг раҳбарини И. деб атайдилар. И. вазифаларини айни бир одам бажариши мумкин, аммо И. мансаб қам, касб ҳам ҳисобланмайди: у ҳақиқатда намозни бошқариб турганлиги учунгина И. деб эътироф қилинади. Маҳалла ва қишлоқ маежидларида, одатда, диний маълумоти бор одам И. ҳисобланади. Жоме маежидларининг И.и махсус диний маълумотга эга ва диндорлар ўртасида обрў қозонган бўлиши керак. Намозда кимлар имом бўлишга ҳақлироқ экани фиқҳ китобларида баён қилинган.

Ислом дини пайдо бўлган дастлабки йилларда И. вазифасини Муҳаммад (сав), у зотнинг вафотларидан сўнг эса халифалар бажарган. Муҳаммад (сав) ва дастлабки халифалар намозда олдинда турувчиларгина эмас, шу б-н бир вақтда қавм бошликлари ҳам эдилар, би-нобарин И. — халифа амалда олий диний ва сиёсий раҳбар ҳисобланган. Назарий жиҳатдан ягона мусулмон жамо-асида И.ни олий диний ва дунёвий ҳоким сифатида тасаввур қилиш ана шундан бошланган. Айнан кимни қонуний И. деб ҳисоблаш керак ва унинг ҳокимиятининг моҳияти қандай, деган масаладаги бақслар мусулмонларнинг суннийлар ва шиаларга бўлинишига сабаб бўлди. Суннийларнинг олий ҳокимият назариясига кўра, халифа барча мусулмонларнинг И.и ҳисобланади.

Халифа — И.нинг асосий вазифаси — динни сақлаш ва дунёвий ишларни бошқариш. И. диний қонун-қоидалар қавм ҳаётига тўғри жорий қилинаётганлигини кузатиб бориши керак. Суннийлар, шунингдек, хорижийлар И.ни қавмнинг вакили ҳисоблайдилар, у назарий жиҳатдан бутун қавм томонидан, амалда эса унинг вакиллари томонидан сайланади ёки ўтмишдоши томонидан тайинланади.

Шиалар назариясига кўра, И.ларнинг олий ҳокимияти худо томонидан белгилаб қўйилган, шу сабабли у одамларнинг хоҳишига боғлиқ бўлиши мумкин эмас, яъни И. сайланиши мумкин эмас (И.нинг сайлаб қўйилишига фақат зайдийлар қарши эмасдилар). Аввал бошдан И.нинг сайланиш қоидасини рад этган шиалар мусулмонлар қавми ва давлатининг олий ҳокимияти Али авлодларига мерос ҳисобланади, чунки уларнинг ҳуқуқи илоҳий кўрсатма б-н белгилаб қўйилган, деб эълон қилдилар. Бироқ Али авлодлари табиий равишда бўлиниб, тарқалиб кета борган сари олий ҳокимиятга даъвогарлик қилиши мумкин бўлганлар сони купая борди. Али авлодларининг турли шажараси вакилларини И. сифатида тан олган шиалик ҳар хил оқим ва жамоаларга бўлиниб кетди. Зайдийлар, исмоилийлар, имомийлар, «кескин» шиалар олий ҳокимиятни бериш қоидаси, И.нинг ҳуқуқ ва бурчлари, И.ларнинг ҳукмрон сулола б-н ҳамкорлик қилиши мумкинлиги, уларнинг «адолатсиз» ҳукмдорларга муносабати ва ҳ.к. масалаларни турлича талқин қилдилар. Кўпчилик учун ҳоз. вақтда Али авлодлари бўлган ҳақиқий И. йўқ. Шиаларнинг диний раҳнамолари — «дин одамлари» (рижал ад-дин) унинг тўла ҳуқукли вакилларидир.

И. истилоҳи шиалик ва суннийликда, шунингдек, йирик диний раҳна-молар, катта қавмларнинг раҳбарлари, диний мазҳаб ва мактаблар асосчилари (Абу Ҳанифа, ал-Ашъарий, Ҳумайний ва ҳ.к) га ҳурмат юзасидан ҳам қўлланилади.

ИМОМ ал-БУХОРИЙ ЁДГОРЛИК МАЖМУИ — қ. Бухорий ёдгорлик мажмуи.

«ИМОМ ал-БУХОРИЙ САБОҚЛАРИ» — маънавий-маърифий, илмий-адабий жур. Муассиси — Имом ал-Бухорий халқаро жамғармаси. 2000 й.дан Тошкентда 3 ойда 1 марта нашр этилади. Имом ал-Бухорийнинг ҳаёти, илмий меросини ўрганиш ва уни кенг тарғиб қилиш, халқимизни маънавиятимизнинг мустаҳкам илдизларидан бири бўлган диний қадриятлар б-н кенгроқ, чуқурроқ таништириш, уларнинг кенг омма, айниқса ёшлар томонидан соғлом идрок этилишига ёрдамлашиш жур.нинг асосий вазифасидир. Жур. саҳифаларида Имом ал-Бухорий ёдгорлик мажмуи фаолияти изчил ёритиб борилади. Жур.нинг «Абадий барҳаёт китоб», «Муҳаддислар султони», «Ҳадисларнинг улуғ ҳикмати», «Мовароуннаҳрлик буюк алломалар», «Ислом ва маърифат», «Истиқлол ва ислом» каби рукнлари бор. Бош муҳаррири Зоҳидилло Мунавваров. Адади 1000 нусха (2002).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.