Inolçiq
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 199–200-b. — ziyouz.com
Inolçiq INOLÇIQ, Inolçuq (7-1220, Samarkand) — Ötror hokimi (1210—20), Muhammad Xorazmşohning yirik sarkardalaridan, Turkon xotunttt ama-kivaççasi. Majusiylikka e'tiqod qilib yurgan kezlaridagi ismi — Yagantuğdi (Yagan — qad. turkiyçada filni anglatadi), Islomni qabul qilgandan keyingi ismi esa Tojuddin. Ğoyrxon (yoki Qadrxon) «Qudratli hokim» degan unvon sohibi. I. 1218 y. Çingizxonnnng Umar Xoja Ötroriy, Jamol Maroğiy, Faxruddin Dizakiy (Jizzaxiy) al-Buxoriy, Aminuddin Hiraviy boşçiligidagi 450 kişilik savdo karvoni Ötrorga kelganda, mazkur karvon ahlining savdogarlar niqobi ostida jönatilgan möğul josuslari ekanini fahmlab, zudlik b-n şu haqda Muhammad Xorazmşohga xabar yuboradi. Ammo, u Xorazmşohning maxsus farmon yuborilgungaça, karvon ahlini ehtiyotlaş zarurligi xususidagi buyruğiga e'tibor qilmay, ularning deyarli barçasini qatl qilib, mol-mulklarini musodara etadi. Şunda ta-sodifan omon qolgan bir möğul Pekinga qoçib borib, Çingizxonni bölgan voqeadan xabardor qiladi. Çingizxon Xorazmşoh huzuriga Kafraj Buğroni 2 möğul hamrohligida elçi qilib jönatib, I.ni ular qöliga topşirmoqni talab qiladi. Lekin, Xorazmşoh I.ning öziga yaqin qarindoş, jasur sarkarda va qöşinning asosiy qismida uning qavmiga mansub kişilar sarkarda ekanini inobatga olib, Çingizxonning bu talabini qat'iyan rad etadida, Kafraj Buğro b-n boyagi 2 möğulni qatl etdiradi (Ibn al-Asirniit yozişiça, faqat elçi öldirilib, uning hamroxlari soqollari qirqib taşlangan holda qöyib yuborilgan). Şundan söng, I. möğullar b-n bölişi muqarrar jangga hozirlik körib, 20 ming kişilik qöşin töplaydi, Xorazmşoh unga 10 ming askarni madadga yuboradi. 1219 y. sent. da Çingizxon 100 mingdan ortiq askar b-n Ötrorni qamal qiladi. I. 5 oylik qamal davomida öz qöşini va şahar aholisi b-n birgalikda möğullarga qattiq qarşilik körsatib, ulardan bir neça minggini halok etadi. Ammo, suv va yegulik tanqisligi, kuçlarning teng emasligi oqibatida mudofaaçilar holdan ketib, möğullar şaharga kirişga muvaffaq böladi. Ikki örtada şiddatli jang bölib, I. qöşini yengiladi. Otişa-otişa bir dona ham öqi qolmagan I., vayron bölgan qal'a ğiştlari b-n bir qança möğullarni urib öldiradi. Oxiri, möğullar köpçilik bölib uning ustiga taşlanadida, qöl-oyoqlarini boğlab Samarqandga — Çingizxonning huzuriga olib boradi. Çingizxon uning közu quloqlariga kumuş eritib quyişni amr qiladi (yana q. Ötror mudofaasi).
Q.: Ötror mudofaasi
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИНОЛЧИҚ, Инолчуқ (7-1220, Самарканд) — Ўтрор ҳокими (1210—20), Муҳаммад Хоразмшоҳнинг йирик саркардаларидан, Туркон хотунттт ама-киваччаси. Мажусийликка эътиқод қилиб юрган кезларидаги исми — Йагантуғди (Йаган — қад. туркийчада филни англатади), Исломни қабул қилгандан кейинги исми эса Тожуддин. Ғойрхон (ёки Қадрхон) «Қудратли ҳоким» деган унвон соҳиби. И. 1218 й. Чингизхоннннг Умар Хожа Ўтрорий, Жамол Мароғий, Фахруддин Дизакий (Жиззахий) ал-Бухорий, Аминуддин Ҳиравий бошчилигидаги 450 кишилик савдо карвони Ўтрорга келганда, мазкур карвон аҳлининг савдогарлар ниқоби остида жўнатилган мўғул жосуслари эканини фаҳмлаб, зудлик б-н шу ҳақда Муҳаммад Хоразмшоҳга хабар юборади. Aммо, у Хоразмшоҳнинг махсус фармон юборилгунгача, карвон аҳлини эҳтиётлаш зарурлиги хусусидаги буйруғига эътибор қилмай, уларнинг деярли барчасини қатл қилиб, мол-мулкларини мусодара этади. Шунда та-содифан омон қолган бир мўғул Пекинга қочиб бориб, Чингизхонни бўлган воқеадан хабардор қилади. Чингизхон Хоразмшоҳ ҳузурига Кафраж Буғрони 2 мўғул ҳамроҳлигида элчи қилиб жўнатиб, И.ни улар қўлига топширмоқни талаб қилади. Лекин, Хоразмшоҳ И.нинг ўзига яқин қариндош, жасур саркарда ва қўшиннинг асосий қисмида унинг қавмига мансуб кишилар саркарда эканини инобатга олиб, Чингизхоннинг бу талабини қатъиян рад этадида, Кафраж Буғро б-н бояги 2 мўғулни қатл этдиради (Ибн ал-Асирниит ёзишича, фақат элчи ўлдирилиб, унинг ҳамрохлари соқоллари қирқиб ташланган ҳолда қўйиб юборилган). Шундан сўнг, И. мўғуллар б-н бўлиши муқаррар жангга ҳозирлик кўриб, 20 минг кишилик қўшин тўплайди, Хоразмшоҳ унга 10 минг аскарни мададга юборади. 1219 й. сент. да Чингизхон 100 мингдан ортиқ аскар б-н Ўтрорни қамал қилади. И. 5 ойлик қамал давомида ўз қўшини ва шаҳар аҳолиси б-н биргаликда мўғулларга қаттиқ қаршилик кўрсатиб, улардан бир неча минггини ҳалок этади. Аммо, сув ва егулик танқислиги, кучларнинг тенг эмаслиги оқибатида мудофаачилар ҳолдан кетиб, мўғуллар шаҳарга киришга муваффақ бўлади. Икки ўртада шиддатли жанг бўлиб, И. қўшини енгилади. Отиша-отиша бир дона ҳам ўқи қолмаган И., вайрон бўлган қалъа ғиштлари б-н бир қанча мўғулларни уриб ўлдиради. Охири, мўғуллар кўпчилик бўлиб унинг устига ташланадида, қўл-оёқларини боғлаб Самарқандга — Чингизхоннинг ҳузурига олиб боради. Чингизхон унинг кўзу қулоқларига кумуш эритиб қуйишни амр қилади (яна қ. Ўтрор мудофааси).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.