Instinkt

Instinkt (lot. instinctus — uyğoniş, qözğaliş) — muayyan şaroitda hayvonlarning bitta turi uçun xos bölgan murakkab irsiy xattiharakatlari majmui. I. taşqi va içki qözğalişlarga javob tariqasida paydo böladi. I.ni ilmiy tadqiq qilişni Ç. Darvin boşlab bergan. U birinçi bölib I.ning rivojlanişi turning tarixiy şakllanişi va nerv sistema-sining tuzilişi b-n boğliqligini körsatib berdi. I.ni rus olimlaridan I. M. Seçenov, I. P. Pavlov va b. ham örganişgan. I. — murakkab şartsiz reflekslardan (q. Şartsiz reflekslar) iborat bölib, ular asosida şartli reflekslar vujudga keladi. Biologik mohiyatiga köra, I. quyidagi guruhlarga ajratiladi: oziqlaniş (oziqni to-piş, oziq ğamlaş va b.); turni saqlab qolişga qaratilgan passiv (tegilganda qimirlamasdan qotib turiş, qoçib qoliş va b.) va aktiv (jismlar, şox-şabbalar va b. yordamida himoya) hi m o -yalaniş; jinsiy bezlar funksiyasi b-n boğliq bölgan jinsiy I. (jinsiy mayl, otalaniş, baliqlarning uvildiriq taşlaş joyiga migratsiyasi va b.); avlod töğrisida ğamxörlik b-n boğliq bölgan ota-onalik I.i (uya va in quriş, bola boqiş, bolani himoyalanişga, ov qilişga örgatiş va b.); poda, gala, oila a'zolarining özaro munosabatlarini taşkil qiluvçi guruhli I. Haşarotlar xattiharakatlarining deyarli hammasi I.dan iborat. Baliklar, quşlar va ayniqsa sut emizuvçilar xattiharakatlarining asosiy qismini I. emas, balki şartli reflekslar taşkil etadi. Odamda I. uning tarbiya jarayonida şakllanadigan ongli faoliyatiga böysungan böladi. I.ni örganiş va undan foydalaniş çorvaçilik, ovçilik xöjaliklarida, q.x. zararkunandalari va infeksion kasalliklarning qözğatuvçilariga qarşi kuraşda katta ahamiyatga ega (yana q. Reflekslar).