Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Ionlaniş

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 249–250-b. — ziyouz.com

    Ionlaniş — muhit elektr neytral zarralarining zaryadlangan zarralarga aylanişi; neytral zaryadli atomlar va molekulalardan musbat va manfiy ionlar hamda erkin elektronlarning vujudga kelişi; 1) gaz va suyuqliklarning I. i — qözğalmagan holatdagi neytral atom (molekula)ning ikki va undan ortiq zaryadlangan zarralarga ajraliş jarayoni. Ularning I. i uçun ma'lum I. energiyasi sarflanadi. Atom (molekula) dan bir elektronni ajratib, musbat ion hosil qilişga sarflangan energiya mikdor jihatdan I. po-tensialga teng. Zaryadlangan zarralar (elektron, ion) zarbi b-n atom va molekulalarni ionlaş zarba I. deyiladi. Zarba I. ehtimolligi, asosan, ionlanuvçi gaz (yoki suyuqlik) ga, ionlovçi zarralarning energiyasiga, tarkibiga, ziçligiga boğliq. Bunday I., köpinça, mass-spektrometrlar va atomlar töqnaşişini örganişda işlatiladigan asboblarda kuzatiladi. Moddalarda kuzatiladigan I. fakatgina taşqi ionlovçi zarralarning ta'sirlaşuvi natijasida bölmasligi ham mumkin. Agar modda atom (molekula) larining issiklik xarakati energiyasi yetarli bulsa, ular uzaro töqnaşişlari natijasida bir-birini ionlantirişi mumkin. Bu termik I. deyiladi. Termik I. intensivligi 103—104 K trali moddalarda yuqori böladi (mas, yey razryadi yoki yoniş jarayoni, Kuyoşdagi jarayonlar va h. k.). Moddalarning I. i fotonlar (yeruğlik) ta'sirida yuz bersa, bu jarayon fotoionlaniş deyiladi. Bunday I. xarakteri poğonali böladi, ya'ni zarra bir yoruğlik fotonni yutib, qözğatilgan holatga ötadi, ke-yin esa yana keyingi foton b-n ta'sirlaşişi tufayli I. i mumkin. Fotoionlaniş jarayoni köpgina hodisalarda muhim ahamiyatga ega, mas, atmosferaning yuqori qatlamlaridagi I. (q. Ionosfera) va h. k. Ionlangan gaz yoki suyuqliklar elektr utkazuvçan bölib qoladi, ularning bunday xususiyatidan muhitning I. da-rajasini ölçaş, ya'ni neytral zarralarning zaryadlangan zarralar soniga nisbatini aniqlaş mumkin; 2) elektrolitlarning I. i — erigan moddalarning erituvçi molekulalari b-n özaro ta'sirlaşuvi natijasida molekulalarining ionlarga böliniş jarayoni (q. Dissotsiatsiya) ; 3) qat-tiq jismlarning I. i — qattiq jism atomlarining ionlarga aylaniş jarayoni. Bunda elektronlar kri-stalldagi valentlik zonasidan elektr utkazuvçanlik zonasiga ötadi. Kat-tiqjismdagi I. energiyasi Içaxm. ta-qikdangan zona kengligi energiyasi Eg ga teng böladi (q. Qattiq jism fizi-kasi). Qattiq jismlardan zaryadlangan (yoki neytral) zarralar (elektron, proton, neytron va h. k.) oqimi ötganda yoki elektromagnit tebranişlar ta'sirida I. sodir böladi.

    Abdurauf Jöraxonov.

    Q.: Dissotsiatsiya, Ionosfera

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ИОНЛАНИШ — муҳит электр нейтрал зарраларининг зарядланган зарраларга айланиши; нейтрал зарядли атомлар ва молекулалардан мусбат ва манфий ионлар ҳамда эркин электронларнинг вужудга келиши; 1) газ ва суюқликларнинг И. и — қўзғалмаган ҳолатдаги нейтрал атом (молекула)нинг икки ва ундан ортиқ зарядланган зарраларга ажралиш жараёни. Уларнинг И. и учун маълум И. энергияси сарфланади. Атом (молекула) дан бир электронни ажратиб, мусбат ион ҳосил қилишга сарфланган энергия микдор жиҳатдан И. по-тенциалга тенг. Зарядланган зарралар (электрон, ион) зарби б-н атом ва молекулаларни ионлаш зарба И. дейилади. Зарба И. эҳтимоллиги, асосан, ионланувчи газ (ёки суюқлик) га, ионловчи зарраларнинг энергиясига, таркибига, зичлигига боғлиқ. Бундай И., кўпинча, масс-спектрометрлар ва атомлар тўқнашишини ўрганишда ишлатиладиган асбобларда кузатилади. Моддаларда кузатиладиган И. факатгина ташқи ионловчи зарраларнинг таъсирлашуви натижасида бўлмаслиги ҳам мумкин. Агар модда атом (молекула) ларининг иссиклик харакати энергияси етарли булса, улар узаро тўқнашишлари натижасида бир-бирини ионлантириши мумкин. Бу термик И. дейилади. Термик И. интенсивлиги 103—104 К трали моддаларда юқори бўлади (мас, ей разряди ёки ёниш жараёни, Куёшдаги жараёнлар ва ҳ. к.). Моддаларнинг И. и фотонлар (еруғлик) таъсирида юз берса, бу жараён фотоионланиш дейилади. Бундай И. характери поғонали бўлади, яъни зарра бир ёруғлик фотонни ютиб, қўзғатилган ҳолатга ўтади, ке-йин эса яна кейинги фотон б-н таъсирлашиши туфайли И. и мумкин. Фотоионланиш жараёни кўпгина ҳодисаларда муҳим аҳамиятга эга, мас, атмосферанинг юқори қатламларидаги И. (қ. Ионосфера) ва ҳ. к. Ионланган газ ёки суюқликлар электр утказувчан бўлиб қолади, уларнинг бундай хусусиятидан муҳитнинг И. да-ражасини ўлчаш, яъни нейтрал зарраларнинг зарядланган зарралар сонига нисбатини аниқлаш мумкин; 2) электролитларнинг И. и — эриган моддаларнинг эритувчи молекулалари б-н ўзаро таъсирлашуви натижасида молекулаларининг ионларга бўлиниш жараёни (қ. Диссоциация) ; 3) қат-тиқ жисмларнинг И. и — қаттиқ жисм атомларининг ионларга айланиш жараёни. Бунда электронлар кри-сталлдаги валентлик зонасидан электр утказувчанлик зонасига ўтади. Кат-тиқжисмдаги И. энергияси Ичахм. та-қикданган зона кенглиги энергияси Eg га тенг бўлади (қ. Қаттиқ жисм физи-каси). Қаттиқ жисмлардан зарядланган (ёки нейтрал) зарралар (электрон, протон, нейтрон ва ҳ. к.) оқими ўтганда ёки электромагнит тебранишлар таъсирида И. содир бўлади.

    Абдурауф Жўрахонов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.