Ionlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 250-b. — ziyouz.com
Ionlar (yun. ion — borayotgan, harakatlanayotgan) — zaryadlangan zarralar; atom yoki atomlar guruhi (molekulalar, radikallar va b.) elektron (yoki b. zaryadlangan zarra) qabul qilganda yo yöqotganda hosil böladi. «I.» tuşunçasi va terminini 1834 y. da ingliz olimi M. Faradey birinçi bölib tat-biq etgan. U işqorlar, kislotalar, tuzlarning suvdagi eritmalari elektr ötkazuvçanligi I. harakatiga boğliq deb hisobladi. Eritmalarning manfiy qutb (katod)ga harakatlanadigan musbat zaryadli I. kationlar, musbat qutb (anod) ga harakatlanadigan zaryadli I. anionlar deyiladi. I. zaryadining kattaligi elektron zaryadiga karrali nisbatdadir: mas, atom 1, 2, 3, ... elektron yöqotganda yoki kabul qilganda şunga mos ravişda 1, 2, 3 va h. k. zaryadli I. hosil böladi.
Elektrolit eritmasida I. erituvçi b-n özaro ta'sir etişi tufayli barqaror böladi. I. mavjudligi sababli eritmalar elektr tokini ötkazadi (q. Elektrolitik dissotsiatsiya). Atomdan elektron ajralib, kation hosil bölayotganda ma'lum miqdorda energiya sarflanadi va uni atomning ionlaş potensiali deyiladi. I. ning xossalari ularning kattaligi va elektron qobiğining tuzilişiga, za-ryadning işorasi hamda mikdoriga boğliq.
I. organizmda moddalar almaşinuvi jarayonida faol qatnaşadi. I. at-mosferada böladigan özgarişlarda muhim rol öynaydi (q. Atmosfera elektri, Ionosfera).
Ad:Smirnov B. M., Kompleksniye ioni, M., 1983; Krestov G.A., Termodinamika ionnix protsessov v rastvorax, 2 izd., L., 1984.
Komil Tojiyev.
Q.: Atmosfera elektri, Elektrolitik dissotsiatsiya, Ionosfera
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИОНЛАР (юн. ion — бораётган, ҳаракатланаётган) — зарядланган зарралар; атом ёки атомлар гуруҳи (молекулалар, радикаллар ва б.) электрон (ёки б. зарядланган зарра) қабул қилганда ё йўқотганда ҳосил бўлади. «И.» тушунчаси ва терминини 1834 й. да инглиз олими М. Фарадей биринчи бўлиб тат-биқ этган. У ишқорлар, кислоталар, тузларнинг сувдаги эритмалари электр ўтказувчанлиги И. ҳаракатига боғлиқ деб ҳисоблади. Эритмаларнинг манфий қутб (катод)га ҳаракатланадиган мусбат зарядли И. катионлар, мусбат қутб (анод) га ҳаракатланадиган зарядли И. анионлар дейилади. И. зарядининг катталиги электрон зарядига каррали нисбатдадир: мас, атом 1, 2, 3, ... электрон йўқотганда ёки кабул қилганда шунга мос равишда 1, 2, 3 ва ҳ. к. зарядли И. ҳосил бўлади.
Электролит эритмасида И. эритувчи б-н ўзаро таъсир этиши туфайли барқарор бўлади. И. мавжудлиги сабабли эритмалар электр токини ўтказади (қ. Электролитик диссоциация). Атомдан электрон ажралиб, катион ҳосил бўлаётганда маълум миқдорда энергия сарфланади ва уни атомнинг ионлаш потенциали дейилади. И. нинг хоссалари уларнинг катталиги ва электрон қобиғининг тузилишига, за-ряднинг ишораси ҳамда микдорига боғлиқ.
И. организмда моддалар алмашинуви жараёнида фаол қатнашади. И. ат-мосферада бўладиган ўзгаришларда муҳим роль ўйнайди (қ. Атмосфера электри, Ионосфера).
Ад:Смирнов Б. М., Комплексные ионы, М., 1983; Крестов Г.А., Термодинамика ионных процессов в растворах, 2 изд., Л., 1984.
Комил Тожиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.