Iqlim boniteti
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 461–462-b. — ziyouz.com
Iqlim boniteti (lot. bonitas -yaxşi sifatli, asl) — iqlimga boğliq unumdorlikni baxrlaş. Absolyut (hosildorlik kabi s/ga) yoki nisbiy kattaliklar (ballar) b-n ifodalanadi. I.b. hududning ikdim resurslarini q.x. ekinlarini östirişga qulaylik darajasiga qarab taqqoslaşga imkon beradi va tuproqni qiyosiy baholaş (q. Tuproq bonitirovkasi) b-n birgalikda tabiiy şaroitlarning turli tuproq-iqlim zonalarida iqtisodiy sa-maradorligi darajasini körsatuvçi muhim tavsifnomasi hisoblanadi. Iqlimni baholaşning bir qator usullari işlab çiqilgan. Bu usullar ösimlikning hosildorligini issiqpik va nam resurslari b-n boğlab va ularni ösimlikning haqiqiy va potensial biologik mahsuldorligiga qarab ba-qolaşni nazarda tutadigan miqdoriy munosabatlarga asoslanadi. Rus olimi D. I. Şaşko taklif etgan iqlim unumdorligini baholaş usuli keng qöllaniladi.
Dehqonçilik tarmoklarida iqlimning haqiqiy unumdorligini baholaşda resurslardan foydalaniş koeffitsiyenti qöllaniladi. Bu koeffitsiyent, mas, ğözaning rivojlanişi uçun zarur bölgan 10° dan yuqori köp yillik örtaça haroratlar yiğindisini haqiqiy harorat yiğindisiga nisbati b-n ifodalanadi. Hisoblar namlik optimal şaroitlarda ekinning potensial hosildorligi haqiqiy hosildorlikka nisbatan 2—3 marta köpligini körsatadi. Bu esa katta energetika rezervlaridan ratsional foydalaniş uçun agrotexnika tadbirlar majmui b-n birga ösimliklarning Quyoş yoruğligini fotosintezlaşda hoz. örtaça 3% ga nisbatan foydali iş koeffitsiyenti yuqori bölgan yangi navlarini yaratiş zarurligini taqozo etadi.
Hamid Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИҚЛИМ БОНИТЕТИ (лот. bonitas -яхши сифатли, асл) — иқлимга боғлиқ унумдорликни бахрлаш. Абсолют (ҳосилдорлик каби ц/га) ёки нисбий катталиклар (баллар) б-н ифодаланади. И.б. ҳудуднинг икдим ресурсларини қ.х. экинларини ўстиришга қулайлик даражасига қараб таққослашга имкон беради ва тупроқни қиёсий баҳолаш (қ. Тупроқ бонитировкаси) б-н биргаликда табиий шароитларнинг турли тупроқ-иқлим зоналарида иқтисодий са-марадорлиги даражасини кўрсатувчи муҳим тавсифномаси ҳисобланади. Иқлимни баҳолашнинг бир қатор усуллари ишлаб чиқилган. Бу усуллар ўсимликнинг ҳосилдорлигини иссиқпик ва нам ресурслари б-н боғлаб ва уларни ўсимликнинг ҳақиқий ва потенциал биологик маҳсулдорлигига қараб ба-қолашни назарда тутадиган миқдорий муносабатларга асосланади. Рус олими Д. И. Шашко таклиф этган иқлим унумдорлигини баҳолаш усули кенг қўлланилади.
Деҳқончилик тармокларида иқлимнинг ҳақиқий унумдорлигини баҳолашда ресурслардан фойдаланиш коэффициенти қўлланилади. Бу коэффициент, мас, ғўзанинг ривожланиши учун зарур бўлган 10° дан юқори кўп йиллик ўртача ҳароратлар йиғиндисини ҳақиқий ҳарорат йиғиндисига нисбати б-н ифодаланади. Ҳисоблар намлик оптимал шароитларда экиннинг потенциал ҳосилдорлиги ҳақиқий ҳосилдорликка нисбатан 2—3 марта кўплигини кўрсатади. Бу эса катта энергетика резервларидан рационал фойдаланиш учун агротехника тадбирлар мажмуи б-н бирга ўсимликларнинг Қуёш ёруғлигини фотосинтезлашда ҳоз. ўртача 3% га нисбатан фойдали иш коэффициенти юқори бўлган янги навларини яратиш зарурлигини тақозо этади.
Ҳамид Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.