Iqtisodiy islohotlar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 476–477-b. — ziyouz.com
Iqtisodiy islohotlar - xöjalik yuritiş tizimida, iqtisodiyotni boşqarişda, iqtisodiy siyosatni amalga oşiriş yöllari va usullarida yirik qayta qurişlar, özgartirişlar samaradorligi past muayyan iqtisodiy tizimni takomillaştiriş yoki eski tizimdan yangisiga ötiş maqsadlarida amalga oşiriladi. Iqtisodiy tizimning samaradorligi qoniqarsiz bölgan, iqtisodiy tangliklar yuz bergan, iqtisodiyot kişilarning ehtiyojlarini yetarli qondirmagan hollarda, mamlakat öz taraqqiyotida boşqa mamlakatlardan orqada qolgan şaroitlarda ötkaziladi. I.i. larzalarsiz, aniq maqsadlar közlangan holda, parlament qabul qilgan qonunlarga bi-noan va davlat raxbarligida ötkaziladi. I.i. evolyutsion rivojlanişni ta'minlaydi. 20-a. oxiri va 21-a. boşlaridagi I.i. umumbaşariy bölib, de-yarli hamma mamlakatlarda ötkazildi. Bozor iqtisodiyoti qaror topgan mamlakatlarda I.i. iqtisodiyotni erkinlaştirişga qaratilgan bölib, davlatning iqtisodiyotga aralaşuvini çeklaş, iqtisodiyot subyektlari mustaqilligini kuçaytiriş, monopoliyalar faoliyatini nazorat qiliş, erkin narxlarga yöl beriş, xullas bozor mexanizmining tölaroq amal qilişiga şaroit yaratib berişga qaratildi. Yangidan mustaqil bölgan yoş mamlakatlarda (sobiqsotsialistik mamlakatlar va SSSR tarkibidagi respublikalar) I.i. 2 yönalişda bordi: 1) milliy mustaqillikni iqtisodiy jihatdan ta'minlaşni közlagan islohotlar; 2) rejali iqtisodiyotdan bozor tizimiga ötişga qaratilgan, ya'ni bozor islohotlari yönalişlarida amalga oşirildi. Birinçi yönaliş böyiça milliy pulni muomalaga kiritiş, mustaqil bank, byudjet va soliq ti-zimlarini joriy etiş, bojxona xizmatini taşkil qiliş va milliy iqtisodiy çegaralarni örnatiş, i.ç. tuzilmasini özgartiriş kabilar amalga oşirildi. Ikkinçi yönaliş böyiça mulkni xususiylaştiriş va davlat tasarrufidan çiqariş, bozor in-fratuzilmasini yaratiş, rejali davlat narxlaridan erkin bozor narxlarga ötiş, agrar sohadagi özgarişlar, taşki iqtisodiy faoliyatni bozor talablariga mos ravişda qayta quriş, monopoliyalarni çeklaş, çetdan kapital kiritişni rağbatlantiriş kabi çora-tadbirlar joriy etildi.
I.i. bosqiçma-bosqiç amalga oşiriladi va davom etadi, iqtisodiyotni erkinlaştirişni ta'minlaydi. I.i.ga umumiylik va milliylik xos. Ularning umumiyligi — I.i. yönalişlarining bir xil bölişi va yagona bozor tizimining karor topişidir. Milliylik har bir mamlakatning öziga xos şaroitini hisobga oliş va şunga qarab islohot tamoyillarini qöllaşdan iborat. Özbekistonda 1991—2002 y.lar davomida amalga oşirilgan I.i. tanlangan milliy modelga binoan ötka-zildi va bu jarayon davom etmoqda (q. Bozor iqtisodiyoti, Bozor islohotlari, Bozor ştisodiyotiga ötiş).
Ad.: Karimov I. A., Özbekiston iqtisodiy islohotlarni çuqurlaştiriş yölida, T.. 1995.
Alişer Vahobov.
Q.: Bozor islohotlari, Bozor iqtisodiyoti
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИҚТИСОДИЙ ИСЛОҲОТЛАР - хўжалик юритиш тизимида, иқтисодиётни бошқаришда, иқтисодий сиёсатни амалга ошириш йўллари ва усулларида йирик қайта қуришлар, ўзгартиришлар самарадорлиги паст муайян иқтисодий тизимни такомиллаштириш ёки эски тизимдан янгисига ўтиш мақсадларида амалга оширилади. Иқтисодий тизимнинг самарадорлиги қониқарсиз бўлган, иқтисодий тангликлар юз берган, иқтисодиёт кишиларнинг эҳтиёжларини етарли қондирмаган ҳолларда, мамлакат ўз тараққиётида бошқа мамлакатлардан орқада қолган шароитларда ўтказилади. И.и. ларзаларсиз, аниқ мақсадлар кўзланган ҳолда, парламент қабул қилган қонунларга би-ноан ва давлат рахбарлигида ўтказилади. И.и. эволюцион ривожланишни таъминлайди. 20-а. охири ва 21-а. бошларидаги И.и. умумбашарий бўлиб, де-ярли ҳамма мамлакатларда ўтказилди. Бозор иқтисодиёти қарор топган мамлакатларда И.и. иқтисодиётни эркинлаштиришга қаратилган бўлиб, давлатнинг иқтисодиётга аралашувини чеклаш, иқтисодиёт субъектлари мустақиллигини кучайтириш, монополиялар фаолиятини назорат қилиш, эркин нархларга йўл бериш, хуллас бозор механизмининг тўлароқ амал қилишига шароит яратиб беришга қаратилди. Янгидан мустақил бўлган ёш мамлакатларда (собиқсоциалистик мамлакатлар ва СССР таркибидаги республикалар) И.и. 2 йўналишда борди: 1) миллий мустақилликни иқтисодий жиҳатдан таъминлашни кўзлаган ислоҳотлар; 2) режали иқтисодиётдан бозор тизимига ўтишга қаратилган, яъни бозор ислоҳотлари йўналишларида амалга оширилди. Биринчи йўналиш бўйича миллий пулни муомалага киритиш, мустақил банк, бюджет ва солиқ ти-зимларини жорий этиш, божхона хизматини ташкил қилиш ва миллий иқтисодий чегараларни ўрнатиш, и.ч. тузилмасини ўзгартириш кабилар амалга оширилди. Иккинчи йўналиш бўйича мулкни хусусийлаштириш ва давлат тасарруфидан чиқариш, бозор ин-фратузилмасини яратиш, режали давлат нархларидан эркин бозор нархларга ўтиш, аграр соҳадаги ўзгаришлар, ташки иқтисодий фаолиятни бозор талабларига мос равишда қайта қуриш, монополияларни чеклаш, четдан капитал киритишни рағбатлантириш каби чора-тадбирлар жорий этилди.
И.и. босқичма-босқич амалга оширилади ва давом этади, иқтисодиётни эркинлаштиришни таъминлайди. И.и.га умумийлик ва миллийлик хос. Уларнинг умумийлиги — И.и. йўналишларининг бир хил бўлиши ва ягона бозор тизимининг карор топишидир. Миллийлик ҳар бир мамлакатнинг ўзига хос шароитини ҳисобга олиш ва шунга қараб ислоҳот тамойилларини қўллашдан иборат. Ўзбекистонда 1991—2002 й.лар давомида амалга оширилган И.и. танланган миллий моделга биноан ўтка-зилди ва бу жараён давом этмоқда (қ. Бозор иқтисодиёти, Бозор ислоҳотлари, Бозор штисодиётига ўтиш).
Ад.: Каримов И. А., Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида, Т.. 1995.
Алишер Ваҳобов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.