Işçilar
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 453–454-b. — ziyouz.com
Işçilar — industrial jamiyatda mehnatga layoqatli aholining yollanib işlovçi va jismoniy mehnat b-n şuğullanuvçi toifasi, ijtimoiy guruh. 19-a. örtalarida Yevropada sanoat rivojlanişi b-n dehqonlar va hunarmandlar hisobidan sanoat proletari-ati paydo böldi, I. ning kasaba uyuşmalari va siyosiy partiyalari şakllan-di (q. Marksizm, Sotsializm). 20-a. ning 2-yarmidan rivojlangan industrial mamlakatlarda fan-texnika progressi, xizmat körsatiş sohalarining ösişi va b. natijasida I. soni nisbatan qisqardi (iqtisodiy faol aholining 50% dan kam qismi), turmuş darajasi, madaniy rivojlanişi va b. böyiça I. b-n boşqa ijtimoiy guruhlar örtasidagi qat'iy çegaralar özgardi; turli ijtimoiy-kasbiy qatlamlarni öz içiga olgan I. ning öz tarkibi ham özgardi. Sobiq SSSR va boşqa sobiq sotsi-alistik mamlakatlarda I. jamiyatning rahbar kuçi — gegemoni deb e'lon qilingan edi, lekin totalitar tuzum davrida bu qatlam öz manfaatlarini ifodalaş va himoya qilişning real imkoniyatlaridan mahrum edi. 1980-y. lar oxiridan bu mamlakatlarda I. lar harakatining qayta tiklanişi jara-yoni boşlandi.
Hoz. davrda mehnat axdining asosiy qismi bölgan I. öziga xos ijtimoiy-iqtisodiy maqomga ega, bu ularning yollanib işlaşi; xizmatçilardan farqli holda jismvniy mehnatni talab qiluvçi işlar b-n şugullanişi va mehnatdan kelgan daromad sohibi bölişida körinadi. Qaysi sektorda band bölişiga qarab industrial, agrar va xizmat kursatiş sohalaridagi I. ga, kasb mahoratiga qarab malakali va malakasiz I. ga, fuqaroligiga qarab milliy va kelgindi yoki migrant I. ga bölinadi.
Özbekistonda milliy I. 20-a. ning boşlarida xorij kapitaliga va mahalliy boylarga qaraşli kiçik korxonalarda yollanib işlagan mardikorlar, çorakorlar, kambağal dehqonlar va işi yurişmagan hunarmandlar hisobidan şakllana boşladi. Şörolar davrida sanoatning rivojlanişi b-n I. soni köpaydi, lekin bu jarayon, asosan, kelgindi I. hisobiga yuz berdi. Milliy I. agrar sohada band bölib, asosan, davlat xöjaliklari (s-zlar) da işlagan. Özbekiston mustaqillikka erişgandan keyin sanoatning rivojlanişi malakali milliy işçi kadrlarga extiyojni kuçaytirdi. Kadrlar tayyorlaş milliy dasturiaa kasbhunar ta'lim tizimi orqali malakali I. tay-yorlaşga alohida e'tibor berilgan. Res-publikada sanoatning rivojlanişiga qarab I. ning mehnatçilar tarki-bidagi salmoği asta-sekin oşib bormoqda.
Q.: Marksizm, Sotsializm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ИШЧИЛАР — индустриал жамиятда меҳнатга лаёқатли аҳолининг ёлланиб ишловчи ва жисмоний меҳнат б-н шуғулланувчи тоифаси, ижтимоий гуруҳ. 19-а. ўрталарида Европада саноат ривожланиши б-н деҳқонлар ва ҳунармандлар ҳисобидан саноат пролетари-ати пайдо бўлди, И. нинг касаба уюшмалари ва сиёсий партиялари шакллан-ди (қ. Марксизм, Социализм). 20-а. нинг 2-ярмидан ривожланган индустриал мамлакатларда фан-техника прогресси, хизмат кўрсатиш соҳаларининг ўсиши ва б. натижасида И. сони нисбатан қисқарди (иқтисодий фаол аҳолининг 50% дан кам қисми), турмуш даражаси, маданий ривожланиши ва б. бўйича И. б-н бошқа ижтимоий гуруҳлар ўртасидаги қатъий чегаралар ўзгарди; турли ижтимоий-касбий қатламларни ўз ичига олган И. нинг ўз таркиби ҳам ўзгарди. Собиқ СССР ва бошқа собиқ соци-алистик мамлакатларда И. жамиятнинг раҳбар кучи — гегемони деб эълон қилинган эди, лекин тоталитар тузум даврида бу қатлам ўз манфаатларини ифодалаш ва ҳимоя қилишнинг реал имкониятларидан маҳрум эди. 1980-й. лар охиридан бу мамлакатларда И. лар ҳаракатининг қайта тикланиши жара-ёни бошланди.
Ҳоз. даврда меҳнат ахдининг асосий қисми бўлган И. ўзига хос ижтимоий-иқтисодий мақомга эга, бу уларнинг ёлланиб ишлаши; хизматчилардан фарқли ҳолда жисмвний меҳнатни талаб қилувчи ишлар б-н шугулланиши ва меҳнатдан келган даромад соҳиби бўлишида кўринади. Қайси секторда банд бўлишига қараб индустриал, аграр ва хизмат курсатиш соҳаларидаги И. га, касб маҳоратига қараб малакали ва малакасиз И. га, фуқаролигига қараб миллий ва келгинди ёки мигрант И. га бўлинади.
Ўзбекистонда миллий И. 20-а. нинг бошларида хориж капиталига ва маҳаллий бойларга қарашли кичик корхоналарда ёлланиб ишлаган мардикорлар, чоракорлар, камбағал деҳқонлар ва иши юришмаган ҳунармандлар ҳисобидан шакллана бошлади. Шўролар даврида саноатнинг ривожланиши б-н И. сони кўпайди, лекин бу жараён, асосан, келгинди И. ҳисобига юз берди. Миллий И. аграр соҳада банд бўлиб, асосан, давлат хўжаликлари (с-злар) да ишлаган. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан кейин саноатнинг ривожланиши малакали миллий ишчи кадрларга эхтиёжни кучайтирди. Кадрлар тайёрлаш миллий дастуриаа касбҳунар таълим тизими орқали малакали И. тай-ёрлашга алоҳида эътибор берилган. Рес-публикада саноатнинг ривожланишига қараб И. нинг меҳнатчилар тарки-бидаги салмоғи аста-секин ошиб бормоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.